Doğa ve Çevre

Kaplumbaga ve Timsahlar Tehlikede

2007-04-28T09:30:00.001-07:00

“Kuresel isinma”, milyonlarca yildir yasamlarini surduren kaplumbaga ve timsahlarin neslini tehdit ediyor. Uludag Universitesi (UU) Veteriner Fakultesi Ogretim Uyesi Prof. Dr. Nilufer Aytug, “Sicaklik artisi gelecek kusaklardaki cinsiyet oranini bozarak belki de kaplumbagalarda sadece disilerden, timsahlarda ise erkeklerden olusan ve soylarini devam ettiremeyecek olan gruplarin ortaya cikmasina neden olacak” dedi.

UU Veteriner Fakultesi Ogretim Uyesi Prof. Dr. Nilufer Aytug, kaplumbagalarin gecmislerinin 200 milyon yil oncesine dayandigini soyledi. Dinozorlarin yok oldugu donemde bile belki korunakli anatomileri belki de dayanikli yapilari nedeniyle hayatta kalmayi basaran kaplumbagalarin, guclu yapilarina ragmen insan egemen dunyaya ayak uydurmakta zorlandiklarini ifade eden Prof. Dr. Aytug, “Uzun yillar habitatlarinin tahrip edebilmesi, cevresel kirlilik, hastalik gibi tehditlere ragmen yasamaya ve soylarini surdurmeye calisan kaplumbagalar, simdi de kuresel isinma tehdidi altinda” dedi. Prof. Dr. Aytug, canlilarin cogunda yavrularin cinsiyetinin kromozomlar tarafindan belirlendigini, kaplumbagalar gibi bazi canlilarda ise yavrunun erkek mi yoksa disi mi olacagini cevre kosullarinin tespit ettigine dikkat cekerek, sunlari kaydetti: “Cevresel etkenler icerisinde yavrularin cinsiyet orani, kulucka suresi, yuva yapma sureci, buyume, aktivite ve kis uykusu gibi fizyolojik ozellikleri en cok etkileyen faktor, ortam isisidir. Yavrularin cinsiyetinin kulucka suresindeki ortam isisiyla belirlendigi turlerde (kaplumbagalarda) genellikle dusuk isilarda (20-27 derece) erkek, 30 derecenin uzerindeki isilarda ise disi yavrular olusur, 28-31 derece arasinda ise hem erkek hem de disi olabilirler. Kertenkeleler ve timsahlardaysa yuksek isilarda yumurtadan cikan yavrular erkek, dusuk isilarda yumurtadan cikanlar ise disidir. Bu nedenle surungenler, ozellikle kaplumbaga ve timsahlar, kuresel isinmadan belki de en siddetle etkilenecek turler arasindadirlar. Sicaklik artisi gelecek kusaklardaki cinsiyet oranini bozarak belki de kaplumbagalarda sadece disilerden, timsahlarda ise erkeklerden olusan ve soylarini kesinlikle devam ettiremeyecek olan gruplarin ortaya cikmasina neden olacaktir.” Prof. Dr. Nilufer Aytug, ABD’de yapilan bir arastirmada, ortam isisinda meydana gelecek 1 derecelik artisin, yumurtadan cikan kaplumbagalarin hemen hemen hepsinin disi oldugunu ortaya koydugunu belirterek, timsah ve kaplumbaga gibi “Soguk kanli” hayvanlarin sindirimleri, buyume oranlari, aktiviteleri ve ureme oranlarinin da isi artisindan olumsuz etkilendigini vurguladi. Gol, nehir ve denizlerdeki su seviyesi degisimleri, bu hayvanlarin yuva alanlarini tahrip ettigini ifade eden Prof. Dr. Aytug, “Dinozorlardan bugune kadar yasamlarini surduren bu canlilar, kuresel isinma nedeniyle ne yazik ki belki de yok olacaklar” dedi.

Antartika Bile 15 Dereceyi Gordu!

2007-04-28T05:30:00.001-07:00

Dünyada en sıcak gün 1922'de Libya'da yaşandı. Derceler daha daha önce de 1913'te Californi'a 57 olarak gösterdi. İşte dünyada ölçülen en yüksek sıcaklık değerleri...

Ölçümlere göre 1860-1900 yılları arasında, denizde ve karadaki küresel sıcaklık her ikisinde de 0,75°C yükseldi. 1979'dan beri kara sıcaklığı deniz sıcaklığının iki katı hızla yükseldi. Uydudan yapılan sıcaklık ölçümlerine göre alt troposferdeki sıcaklık 1979'dan beri 0.12 ile 0.22°C arasında yükselmiştir.

NASA'nın hesaplamalarına göre, güvenilir ölçümlerin yapılabildiği 1800'lerden beri 2005 yılı, 1998'i geçerek, en sıcak yıl olmuştur. Dünya Meteoroloji Organizasyonu ve BK İklim Araştırma Biriminin hesaplamalarına göre ise 2005, 1998 yılının ardından hala ikinci sıradadır.
Dünyada bazı noktalarda en yüksek sıcaklık değerleri ise şöyle ölçüldü:

Kaynak : Haber7.com

Dunyaya Bir Haller Oluyor

2007-04-28T03:00:00.001-07:00

>Kuzey Amerika'da hava sicakliginin mevsim normallerinin uzerinde seyretmesi nedeniyle ABD'de agaclar cicek acarken, Kanada'daki bazi kayak merkezleri tarihinde ilk kez kapandi. Kuresel isinma mevsimleri cildirtti. Kuzey Amerika'da hava sicakligi normalin ustunde seyrediyor. Oyle ki New York ve baskent Washington civarinda visne agaclari cicek acarken, hava sicakliginin bugun 20 derecenin uzerine cikarak rekor kirmasi bekleniyor. Hava sicakliginin 28 gunden bu yana mevsim normallerinin uzerinde gittigi New York'ta, kis sporlari merkezi Catskills ve cevresindeki kayak merkezleri, yeterli kar ve musteri olmamasindan oturu kapanmak zorunda kaldi.

1300 kisi issiz kaldi

Hava tahmincileri, bolgede sicakliklarin ancak yarin biraz dusmesini beklerken, kis sporlari merkezleri ekonomik kayiplarinin cok fazla oldugu ve bu kisi kaybettikleri belirtiliyor. Anormal hava sicakliklarindan nasibini alan Kanada'nin Ontario bolgesinin en buyuk kayak merkezi Blue Mountain de 65 yillik tarihinde, ilk kez kapilarini musterilerine kapatmak zorunda kaldi. Dev kis sporlari merkezi, 1300 calisanini da isten cikarmak zorunda kaldi. Toronto kentinde 11 derece civarinda seyreden hava sicakligi nedeniyle bolgede, son 167 yilin en ilik ocak ayi yasaniyor.

Kuresel isinma sitmayi diriltti!

Kuresel isinma, Avrupa'da, sitma gibi uzun zaman once yok edildigi dusunulen tropikal hastaliklarin yeniden ortaya cikmasina neden oldu. Ingiliz Sunday Times gazetesinin haberinde, Italya'da yasanan son gelismelere yer verildi.

1970'ten beri gorulmeyen sitmaya, beyin iltihabina neden olan "Tickborne Encephalitis" ve ic organlarda enfeksiyona yol acan "Leishmaniasis" gibi Afrika'daki diger oldurucu tropikal hastaliklarla birlikte, ulkenin guneyinde yeniden rastlanmaya baslandigi kaydedildi.

Italya'daki hava sicakligi artisinin bircok sivrisinek ve bocek turunun Afrika'dan bolgeye gelmesine neden oldugunu belirten uzmanlar, tropikal hastaliklarin bu sekilde "ithal edildigini" vurguladi. Iliman iklim kusaginda yer alan ulkelerin en guneyinde bulunan Italya'nin, bozulan iklim dengelerinden en cok etkilenen ulke oldugu vurgulandi.

Kaynak: Milliyet

Soyu Tükenen Kaplumbağa Bulundu...

2007-04-27T23:30:00.001-07:00

> Doga arastirmacilari, Vietnam’da 65 yil aradan sonra soyu tukenmekte olan bir kaplumbagayi dogal ortaminda ortaya cikardi.

The World Conservation Union (Dunya Koruma Birligi) arastirmacilari, kaplumbaganin avcilardan korunacagini ve bolgede diger turdeslerine rastlamak umuduyla incelemelerin genisletilecegini acikladi. Soyu tukenmekte olan Vietnam maplubagasi (Mauremys annamensis) yeryuzunde soyu en ciddi tehlike altinda bulunan 25 turden biri.

Kaynak: ntvmsnbc

Küresel Isınma Küresel Kıtlık Getirecek !

2007-04-27T23:00:00.001-07:00

> Uzmanlar, iklim degisikliklerinin yukselttigi sicakliklara uyum saglayan yeni tohumlar tasarlanmazsa, uretimin dusecegi ve kitlesel acliklarin bas gosterecegini savunuyor.

Tarimsal arastirma kurumlarini bir araya getiren semsiye kurulus The Consultative Group on International Agricultural Research (CGIAR), mevcut tarim urunlerinin degisen iklime uymakta zorlanacagini ve bazi bolgelende mahsulun dusecegini one suruyor. Gelismekte olan veya fakir ulkeler bas gosterecek bir kitlik, kitlesel goce neden olacak. Ozellikle 1 milyar’dan fazla nufusu barindiran Hindistan’da bugday uretimi yari yariya dusebilir. CGIAR, arpa, bugday, cavdar, bulgur ve pirinc gibi urunlerde yeni ve daha dayanikli tohumlarin elde edilmesi uzerine arastirmalar yapiyor.

Kuresel isinmanin tarim uzerinde temel etkisi, yagmur rejiminin degismesi ve yeryuzune dusen yagmur miktarinin azalmasi olacak. Bazi bolgeler daha fazla yagmur alabilecek, ancak degisimler o bolgenin yapisini zorlayacagi icin tarimsal mahsul uzerinde olumsuz etki yaratacak.

FOTOSENTEZ YAVASLIYOR
Sicakliklarin artmasi, bitkilerin can damari fotosentez islemini yavaslatiyor. Bu durumda bitkinin buyumesi yavasliyor ve dollenme yetisi dusuyor. Arastirmalar, gece sicakliklarinda her 1 santigrat derece’lik bir artisa karsilik, pirinc mahsulunun yuzde 10 dustugunu gosteriyor.

Kuresel isinmanin gelecekte farkli bolgelerde asiri kuraklik veya asiri yagisa neden olacagi tahmin ediliyor.

Bir baska tarimsal arastirma orgutu International Maize and Wheat Improvement Center (Cimmyt) ve International Rice Research Institute (Irri), gelismekte olan ulkelerdeki milyonlarca insanin kitlesel aclik tehlikesiyle yuz yuze olacagini vurguluyor. Indo-Ganj bolgesindeki pirinc uretimi tum dunya uretiminin yuzde 15’ine tek�bul ediyor. Ancak bu bolgedeki pirinc uretimi 50 yil icinde yari yariya dusecek, doyurulmasi gereken nufus ise artacak. Piricin Hint kulturundeki yeri dusunulurse, kitlesel acligin onlenmesi icin yeni tip sicaga dayanikli tohumlarin laboratuvar ortaminda uretilmesi sart.

KUZEY BOLGELER DE TARIMA ACILACAK
Yukselen sicakliklar tropiklerde urun kaybina neden olurken, tahil uretimi icin cok soguk olan kuzey bolgeleri tarim icin elverisli hale getirecek.

Ornegin Sibirya, Kanada, hatta kimilerine gore Alaska’da artik orta kusak bitkileri yetisebilecek. Ancak bu bolgelerdeki ek tahil uretimi tropiklerde yitirilen stoklarin yerini doldurmaya yetmeyecek. Ayrica, fakir ulkeler ABD ve Kanada gibi zenginlerin yetistirdigi tahili almakta ekonomik olarak zorlanacak.

YENI TOHUMLAR SORUNU COZMEYE YETECEK MI?
Bilim insanlari en iyi cozumu, teknolojik olarak yeni sicaga dayali tohumlarin gelistirilmesi olarak goruyor. Ornegin, Guneydogu Asya’da, ornegin Filipinler’de sele birkac hafta dayanacak tohumlarin yetistirilmesi gerekiyor, zira kuresel isinma bu bolgede uzun sureli yagmurlar getirecek. Buna karsilik, sicaklasan Afrika icinse uzun sureli kurakliga dayanikli tohumlarin gelistirilmesi gerekiyor. Pirincin Gunes’le temasta fotosentezini daha verimli yapmasi icin cesitli arastirmalar yapiliyor.

Kaynak: ntvmsnbc

Dunya'nin Ilk Zamanlarinda Okyanuslar 80 ºC'mis!

2007-04-27T21:30:00.001-07:00

>Fransiz bilim adamlarinca yapilan bir arastirmada, Dunya'nin ilk zamanlarinda okyanuslarin sicakliginin 80 dereceyi astigi ve yasam kosullarina uygun hale gelecek kadar sogumasi icin milyonlarca yil gerektigi ortaya cikti.

Nature dergisine gore, arastirmada, simdiye dek tam olarak kanitlanmayan bu eski tez, cok yasli silisli kayalarin, Fransiz Doga Tarihi Muzesinden Francois Robert ve Petrografik ve Jeokimyasal Arastirmalar Merkezinden Marc Chaussidon tarafindan yapilan analizleriyle ispatlandi.

Iki bilim adami, en eski tortul kayalar arasinda sayilan sileks turu kayalarda, bir iyon sondasi yardimiyla yedi yil boyunca degisik silisyum izotoplarinin oranini olctu.

Francois Robbert, arastirmanin sonunda hazirlanan izotop raporunun, ayni zamanda deniz suyunun sicakligini ortaya koyan tortul bicimindeki, hizla cokelen silis oranini yansittigini belirtti.

Hava Kirliliginin %50'si Araclardan Kaynaklaniyor

2007-04-27T21:00:00.000-07:00

>Kent insanını tehdit eden sorunların başında gelen hava kirliliğinin yüzde 50'sinin motorlu taşıtlardan kaynaklandığı, bu oranın giderek arttığı bildirildi.

Konya İl Çevre ve Orman Müdürü Nuri Kunt, yaptığı açıklamada, hava kirliliği yüzünden her yıl AB'ye üye ülkelerde 300 bin kişinin öldüğünü belirterek, şunları kaydetti:

"Hava kirliliğinin insan ömrünü ortalama dokuz ay kısalttığı gibi çocuklarda astım hastalığını artırdığı da bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Dünyadaki hava kirliliğinin yüzde 50'si motorlu araçlardan kaynaklanmaktadır ve bu oran giderek artmaktadır. Özellikle son yıllardaki hızlı nüfus artışı, şehirleşme ve sanayileşmeye paralel olarak hava kirliliği sorunları ciddi boyutlara ulaştı."

Kunt, yapılan araştırmalara göre, 125 otomobilin taşıdığı insanı, 1 tramvayın ya da 3 otobüsün rahatlıkla taşıyabildiğina dikkati çekerek, şöyle konuştu:

"Otomobil, taşıdığı yolcuya göre otobüsten 125 kat fazla hava kirliliği yaratmaktadır. Otomobil, kilometrede taşıdığı yolcu başına otobüsten 5 kat daha fazla enerji tüketmektedir. Otomobil taşımak için yapılan yatırımlar, otobüs sistemi için yapılan yatırımdan 15 kat, metrodan 4 kat daha fazladır. Yolcuların yüzde 30'unu taşıyan otomobiller yolların yüzde 90'ını, yolcuların yüzde 70'ini taşıyan otobüsler ise yolların sadece yüzde 10'unu işgal etmektedir."

Kentlerde otomobil kullanımını özendiren ve dolayısıyla sorunları ağırlaştıran katlı kavşak, yol genişletme gibi yatırımlardan artık vazgeçilmesi gerektiğini ifade eden Kunt, şöyle dedi:

"Kent merkezi, toplu taşıma ve yaya önceliliğine göre planlanmalı, transit trafik kentin merkezi bölgelerinden geçirilmemeli, kent merkezlerinde sadece toplu taşımanın girebileceği alanlar belirlenmelidir. Kentlerde yayaların ve bisiklet kullananların can güvenliğini sağlayacak tedbirler acilen alınmalıdır."

Ölüm denizleri ele geçiriyor!

2007-04-27T20:00:00.001-07:00

>Bilim insanlari, dunya denizlerinde kirliligin en ust duzeye ciktigi, insan, balik ve diger canli turlerinin ciddi tehlike altinda oldugu 200 ‘olu bolge’ belirledi.

Birlesmis Milletler destegiyle yapilan bir arastirma, bilim kurgu filmlerindeki olu gezegen tablolarina benzer bir sonuc ortaya koyuyor. Endustriyel kirliligin ulastigi son durumu tespit eden uzmanlar, ‘olu bolge’ olarak nitelenen, canli hayatin butunuyle yok olma sinirina ulastigi yerlerin sadece son 2 yilda yuzde 34 arttigini vurguluyor. Kirlilige bagli yayilan yosunlar, bulunduklari bolgede deniz canlilarini oksijenden mahrum birakiyor. Oksijeni azalan bolgelerdeki canlilar zaman icinde oluyor.

BM uzmanlarinin arastirma konusu yaptigi olu bolgeler onbinlerce kilometre kare’yi kapsiyor. Bilim insanlari, ozellikle tarimsal uretimde verimi artirmak icin kullanilan gubre ve diger kimyasallarin, sanayi atiklarinin su yoluyla akarak denize bosaldigini belirtiyor.

Bu tip atiklarda bulunan fosfor ve azot gibi maddeler once pitoplanktonlarin acmasina neden oluyor. Daha sonra da erken acan pitoplanktonlar tabana cokuyor ve bakterilere yem oluyor. Bu bakteriler de sudaki oksijeni emiyor. Sudaki oksijenin dusmesi de balik, deniz kabuklulari gibi canlilarin yasamini zorlastiriyor.

BM raporu 2030 yilinda yeryuzundeki irmaklarin bugune gore yuzde 14 daha fazla azotu denize bosaltacagini ongoruyor.

TURKIYE’YE EN YAKIN ‘OLU BOLGE’ YUNANISTAN’DA
Raporu hazirlayan ABD’deki College of William and Mary profesoru Robert Diaz, olum bolgelerini soyle siraliyor; Finlandiya’daki ic denizler, Gana’da Fosu lagunu, Cin’de Inci ve Changjiang irmaklari, Ingiltere’de Mersey irmagi, Yunanistan’da Elefsis Korfezi, Peru’da Paracas Korfezi, Portekiz’de Mondego nehri, Uruguay’da Montevideo korfezi ve Meksika Korfezi’nin bazi bolumleri.

kaynak:ntvmsnbc

‘Memelilerin 2.5 Milyon Yılı Kaldı’

2007-04-27T18:30:00.001-07:00

> Hollandali arastirmacilar, Dunya’nin kendi ekseninde belli araliklarla ani kaymasinin yeryuzundeki memelilerin 2.5 milyon yil sonra sonunu getirecegini ongoruyor.

Hollanda’nin Utrecht Universitesi uzmani Jan van Dam, Ispanya’da 22 milyon yillik bir zaman araligina yayilan yuzlerce fosil uzerinde yaptigi arastirmada Dunya’nin kendi ekseninde yaptigi ani ve guclu kaymalarin kuresel iklime etkisinin memelilerin soyunu tukecek sonuclar yarattigi fikrine vardi.

Dunya’nin kendi eksenindeki ani kayma 1.2 ila 2.4 milyon yilda bir kuresel iklimde koklu degisiklikler meydana getiriyor. Bu degisim Dunya’yi asiri sogutabiliyor, ornegin, kutup buzullari guneye iniyor veya asiri yagislar meydana geliyor. Van Dam’in arastirmasinda memelilerin kuresel soguma zamanlarinda ciddi soy tukenme tehlikesiyle karsi karsiya kaldigini gosteriyor. Kuresel iklim sabitlesince de yeni turler yeniden filizlenme sansi buluyor.

Van Dam, bir sonraki ani kaymanin 2.5 milyon yil icinde gerceklesecegini ongoruyor.

Kaynak: Arastirma Ingiliz bilim dergisi Nature’da yayimlanmistir.

Not: "Utrecht" kelimesi ile arama yapilmistir...

Paleozoik Dönemin Dev Böcekleri...

2007-04-27T18:00:00.001-07:00

> Havadaki oksijen fazlasi boceklerin buyumesine neden oluyor. Arastirmacilara gore, oksijenin bugune kiyasla yuzde 75 daha fazla oldugu 300 milyon yil once, yeyuzunde ‘dev bocek’ler geziniyordu.

Oksijen orani artirildiginda boceklerin nefes borularinin genisledigi ve buna bagli olarak da bedenlerinin buyudugu belirlendi.

Atmosferdeki oksijen orani 300 milyon yil once yuzde 35’di, bugun bu oran yuzde 21. Atmosferdeki oksijen fazlaligindan dolayi 300 milyon yil once, boceklerin bugune gore dev sayilabilecek kadar buyuk oldugu var sayiliyor. Paleozoik donemde, kanat genisligi 60 santimetre’yi bulan sineklerin yasadigi biliniyor. ABD’li Midwestern University uzmani Alexander Kaiser’in tahminlerine gore, Paleozoik donemde bocekler en az yuzde 10 daha buyuktu. Kaiser, oksijen fazlasiyla boceklerin buyumesi arasindaki iliskiyi arastirdi.

Insanlarda bir adet nefes borusu bulunurken; ancak boceklerde bircok nefes borusundan mutesekkil bir havalandirma sistemi var. Bu borular nefes alim-verimini ve oksijen dolasimini sagliyor. Bocekler insanlardan farkli olarak oksijeni kanla tasimiyor. Bocekler oksijeni deliklerinden soluyor ve birden cok nefes borusu yoluyla vucutlarinda dolastiriyor.

Bocegin ebati, nefes borularinin tasigi oksijen dogru orantili olarak buyuyor. Buyuk bir vucuda sahip bir bocegin oksijen ihtiyacini karsilamak icin nefes sistemi borulari da esneyerek genisliyor.

Yapilan deneyde, boylari 2.54 milimetre (Tribolium castaneum) ile 4 santimetre (Eleodes obscura) arasinda degisen 4 bocek turu incelendi. Deneyde, boceklerde vucutlarinda hava sirkulasyonu yapmaya yarayan nefes borularinin ne kadan esneyebilecegi sinandi.

NEFES BORULARI GENISLIYOR

Deneyde kullanilan yapay atmosferde oksijen orani artirildiginda, X-isini goruntulerinde boceklerin nefes borularinin yuzde 20 daha genisledigi belirlendi. Kaiser, boceklerin nefes sistemlerindeki bu genislemenin vucutlarinin normal sartlarda esneyebilecegi limitin otesinde oldugunu vurguluyor. Uzmanlar bu sonucu, boceklerin havadaki oksijen fazlasini tutmak icin genislemek zorunda kaldiklari seklinde yorumladi. Boceklerin nefes borusu sistemi belli bir duzeye kadar esneyebiliyor.

15 SANTIMETRE’YE KADAR BUYUYEN BOCEK TURU

Ornegin, bugunku bocekler arasinda Guney Amerika’da yasayan Titanus giganteus adli bocek turu, oksijen artisiyla maksimum 15 santimetre’ye kadar buyuyebiliyor. Kaiser’in tahminine gore, atmosfer gecmiste varsayildigi gibi yuzde 35 oraninda oksijene sahiptiyse, boceklerin nefes borulari bugunku ebatlarina esit olsa dahi, bocekler daha buyuktu.

Kaynak: Arastirma, American Physiological Society (ABD Fizyoloji Cemiyeti)’nin Virginia Beach’te yapilan toplantisinda sunuldu.

Not: "Paleozoik" kelimesi ile arama yapilmistir...

Hava Raporu Tahmini Küreselleşiyor ve Kesinleşiyor

2007-04-27T15:00:00.001-07:00

>Hava Raporu Tahmini Kuresellesiyor ve Kesinlesiyor

Yerkureyi uzaydan gozetleyen onlarca uydunun verileri ve butun meteorolojik olcum sonuclari, Geoss sistemiyle bir araya getiriliyor ve standartlasiyor. Butun veriler cok sayida hava ve yer olcum sonuclariyla da karsilastirilacak. Sismolojik olcumler veya tibbi bilgiler de bunlara eklenecek.

El Nino kasirgasi, Gine’de orman yangini, Karayipleri bir iki gun sonra kasip savuracak yogun bulutlar ve Burkino Faso’da toplanan dev bir cekirge surusu. Veya Marmara’de depremin yaptigi hasar... Bunlarin hepsi uzaydan izlenebiliyor. Elliyi askin cevre uydusu, yuzlerce gozlem ucagi ve balon, hava ve olcum istasyonlariyla birlikte araliksiz olarak dunyadaki iklim olaylarini takip ediyor.

Her saniye basinda milyonlarda veri geliyor. Fakat bu veriler artik yetersiz kaldigindan, tahminler her zaman dogru cikmiyor. Gozlem aginda buyuk bosluklar var. Mesela denizlerin uzerindeki buz ortusuyle ilgili veriler alinamiyor. Aslinda bu eksikleri Avrupa’nin Cryosat uydusu tamamlayacakti ama kalkisi basarili olamadi. Uydu simdi yeniden yapiliyor.

Iklim uzerinde onemli etkisi bulunan toprak nemi de uzaydan izlenememekte. Denizler uzerindeki ruzgar ve hava basinci hakkinda yirmi yil oncesine gore daha az sey biliyoruz, diyor meteorologlar.

Her veriye farkli bakis

Fakat esas problem, veri bosluklarindan cok iklim ve cevre verilerinin degerlendirilmesinden kaynaklaniyor. Verilerin bircoguna ulasmak ya da karsilastirmak mumkun degil. Cunku her gozlem sistemi kendine ozgu veri standardi ve ayarlarla isliyor.

Mesela Avrupa’daki hava uydularinda nemli hava tabakasi, seffaf saca benzer sirus stratus bulutlari olarak yorumlanirken, Japonya’da alcak stratus olarak tanimlanmakta.

Ama onumuzdeki on yil icinde cok sayida boslugun kapanmasi beklenmekte. Yuz kadar devlet ve uluslararasi organizasyon, uc yil kadar once tum gozlem verileri icin bir meta sistem kurmaya karar verdi. Geoss (Global Earth Observation System of Systems)/Dunya Gozlem Sistemleri Kuresel Sistemi uzerinde Cenevre’deki Meteoroloji Dunya Organizasyonu’ndaki (WMO) on iki kisilik bir uzman ekibi calismakta.

Muthis ekip calismasi

Ekip, uydu verilerini kuresel standarda gore ayarlayacak temel ozellikleri sundu bile. Hava modellerini ornek aldiklarini belirten WMO’nun uzay ucuslari programi muduru Donald Hinsman’in ilginc bir de saptamasi var:

Insanligin geri kalani meteorologlarin yirmi yildir birlik icinde calismalari gibi bir araya gelseydi, dunya, yasamak icin cok daha iyi bir yer olurdu diyor Amerikali bilim adami.

Ilk hava uydusunun uzaya yerlestirilmesi daha elli yil bile olmadi,

Amerikalilar 1974, Avrupalilar ise 1977 yilindan bu yana saat basi, bulutlanmayla ilgili verileri dunyaya gonderen sabit yorungeli uydulari calistiriyorlar.

Tabii artik daha geliskin uydular tum dunyayi gozlemliyor ve bu arada Rusya, Cin, Japonya ve Hindistan da artik olcumlerini WMO’nun verileriyle besliyor. Ve bunlari Arjantin, Kanada ve Guney Kore izleyecek. Geoss ile tum olcum sonuclari tek bir tabloya akacak.

Ikinci adim

Ikinci adim olarak da son kirk yilin arsiv verileri, dunya capindaki veri formatina donusturulecek.

Bu islemlerin ardindan hava raporunun daha iyi tahmin edilebilmesi ve uzun vadeli iklim arastirmalarinin mumkun olmasi beklenmekte.

Bunun icin gerekli olan muazzam bir veri kapasitesi var. Avrupa’nin en modern meteoroloji uydusu MSG-2 bile tek basina 15 dakikada bir dunyanin dortte birine ait yuksek cozunurluklu bir goruntu gondererek her gun modern bir PC’nin 60GB’lik sabit diskini dolduruyor.

Avrupa’nin meteoroloji uydularini calistiran Eumetstat, 25 yillik hava raporu oykusunu 1200 veri bandinda sakliyor. Analog olarak alinan resimler bu birikimin sadece kucuk bir parcasi. Geriye kalanlarin hepsi dijitallestirilmis ve guncel gozlemlerle karsitlastirmak icin kullanilabilmekte.

25 uydunun verileri var

Geoss, uydu verilerini bir araya toplamanin disinda, bunlari cok sayida hava ve yer olcum sonuclariyla da karsilastiracak.

Bunlara mesela sismolojik olcumler veya tibbi bilgiler de dahil.

Tamamlanmis olan ilk Geoss elementi, akintilari, sicakliklari, okyanuslardaki tuz orani ve hava basincini olcen 1250 isletme samandirasindan olusmakta.

Geoss, ote yandan iklim verileri disinda, dogal afetler, saglik problemleri, enerji elde edimi/kullanimi, su dolasimi, ekolojik sistem, tarim ve tur cesitliligiyle ilgili onemli verileri de toplayacak.

Tum bu alanlarda henuz buyuk bosluklarin bulundugunu soyleyen Volker Liebig, Avrupa’nin dunya gozlem sisteminin (Global Monitoring for Environment and Security (GMES) yapimindan sorumlu. GMES, 2012 yilindan itibaren yaklasik 25 Avrupa uydusunun verilerine sahip olacak.

TIR buyuklugunde Envisat

Su anda dogrudan dogruya hava raporu tahminiyle iliskili olmayan Avrupa dunya gozlem verileri, tek bir uyduya ait. 2002 yilinda uzaya yerlestirilen TIR buyuklugundeki Envisat, on farkli olcum enstrumaniyla iklim, atmosfer, hava kirliligi, dogal afet, okyanus ve orman arastirmalari icin ham malzeme gonderiyor.

Bilim adamlari mesela Envisat sayesinde, dunya genelindeki deniz seviyesinin yilda uc milimetre yukseldigini ve hava sicakliginin ise on yilda bir 0,13 santigrat derece yukseldigini ogrendiler.

Cin’deki hava kirliligini gosteren Envisat fotograflari da dikkat cekici. Bunlardan anlasildigi uzere son on yilda, havadaki azot oksit orani ekonomik gelismelere bagli olarak %50 artmis.

GNES programinda olcum aletleri gelecekte cok sayida kucuk uydulara bolusturulecek. Gerci bu durum farkli kameralarin ayni anda izlenmesini zorlastiracak ama buna karsin yeni sorular, yeni uydularla daha kolay yanitlanabilecek.

Guc ve para

GMES sistemiyle yapilan gozlemlerin bircogu kuresel Geoss sistemine aktarilacak, ama bunlarin hangileri olacagina henuz karar verilmedi.

Geoss sistemi, dunyayi tek bir bakista gorebiliyor ama bu herkesin hosuna gitmiyor tabii. Mesela sistemin kuruculari arasinda yer alan Hindistan, Israil ve Iran, nukleer programlariyla ilgili ipucu verebilecek verileri kendilerine sakliyorlar.

Pakistan, Suudi Arabistan, Suriye, Libya ve Kuzey Kore kuresel sisteme katilmadilar bile. Kendi verilerinin aktarimi icin gerekli teknik altyapiyi kuracak durumda degiller. Digerlerinin kendileri hakkinda topladiklari verilerden yararlanabilmek icin de gerekli uzmanlari yok.

Ve Gine’deki yanginin ya da Afrika adalarindaki olumsuz hava kosullarinin Avrupa ve Amerika’yi niye ilgilendirdiklerini soruyorlar.

Oysa bu tur bilgiler guc ve para demek. Kuresellesmis dunyada Fildisi adalarindaki kakao uretiminin basarisiz oldugunu ilk once ogrenen borsa da daha cok kazaniyor.

Enerji Bosa Gidiyor!!!

2007-04-27T11:30:00.001-07:00

>Greenpeace, Turkiye`deki gunes enerjisi potansiyelinin degerlendirilmesiyle elde edilecek enerjinin dort nukleer santrale esit oldugunu acikladi. Greenpeace Akdeniz Enerji Kampanyasi Sorumlusu Hilal Atici, "Catilara yerlestirilecek gunes pilli (fotovoltaik) sistemle Turkiye`de potansiyelin degerlendirilmesiyle elde edilecek enerji, dort nukleer santrale esit. Ayrica, cevreye de zarar vermiyor. Cernobillerin yasanmamasi icin risk almayip cok daha avantajli bu enerji turune yatirim yapmamiz gerekir" dedi.

Yatirim yok

Turkiye`nin gerekli yatirimlar yapilmadigi icin milyarlarca kilovat gunes enerjisini kullanamadigi soyleyen Aici, Turkiye`nin gunes enerjisi potansiyelin 131 milyar kilovat saate ulastigini, fotovoltaik potansiyelin ise yillik 28.6 milyar kilovat saat oldugunun belirlendigini, ancak degerlendirilemedigi icin bunun heba edildigini belirtti.

Tuketicilerin catilarina gunes sistemleri kurup, ana dagitim sebekesi hizmeti sunan kuruma satmalarini saglayan teminat politikasinin 41 ulkede uygulandigini belirten Atici, Ispanya`da yasal duzenlemelerde zorlayici hukumler bulundugunu, ancak bu sistemin henuz Turkiye`ye getirilemedigini bildirdi.

Iki yilin ardindan kar

Atici, catilara kurulacak gunes pilleri sistemiyle tuketicilerin enerji uretebilecegini, ayrica cift tarafli sayacla evin sicak su, isinma ve elektrik ihtiyaclarinin karsilanabilecegi, harcamalari amorti eden iki yillik surenin ardindan da kar elde etmenin mumkun oldugunu soyledi.

Enerjinin kullanilmadigi saatlerde ise gunes pili sistemiyle biriken miktarin ana sebekeye aktarildigini ifade eden Atici, "Daha sonra tuketici, bunun karsiliginda enerji kullanabilecek veya ana sebeke hizmeti sunucusundan odeme talep edebilecek. Bu dunyada uygulanan bir sistem" dedi.

Kis aylarinda bile sorun yasanmaz

Bu sistem ile gunes enerjisi potansiyeli yuksek olan Turkiye`de kis aylarinda bile enerji sikintisi yasanmayacagini belirten Hilal Atici, "dogalgaz tuketiminde kisin Rusya ile yasanan sorunlar nedeniyle yapilan zorunlu tasarruflar, boylelikle ortadan kaldirilabilir`` diye konustu.

Politikalar gozden gecirilmeli

Guney bolgelerinde hemen hemen butun evlerin catisinda gunes enerjisiyle su isitma sistemlerinin bulunduguna, bu konuda Turkiye`nin dunyada ucuncu sirada yer aldigina dikkat ceken Atici, "Herhangi bir politika olmamasina karsin vatandaslarin talebiyle gelisen su isitma sistemlerinde oldugu gibi fotovoltaik enerjide de ayni basari saglanabilir. Bu konuyla ilgili enerji politikalari gozden gecirilmeli. Gunes panellerinin uretiminin Turkiye`de yapilmasi icin yatirimcilari cezbedecek bir garanti sistemi saglanmalidir" dedi.

Atici, fotovoltaik enerjinin hukumetler tarafindan da desteklenmesi gerektigini, cok sayida ulkenin fosil yakit ve nukleer yakit enerjisini kullanmaktan vazgectigini soyledi.

Turkiye`nin Japonya ve Almanya`dan daha fazla potansiyele sahip bulundugunu vurgulayan Atici, "Fotovoltaik, kuresel olcekte son yillarin hizli gelisen sektoru olmasina karsin Turkiye`de emekleme asamasina bile gecemedi" dedi.

2 milyar kisiye elektrik saglanabilir

Uluslararasi cevre orgutu Greenpeace ve Avrupa Fotovoltaik Sanayisi Dernegi`nin ortak hazirladiklari `SolarGeneration` piyasa raporuna gore, 2025`e kadar her yil 113 milyar dolarlik kuresel yatirim yapildigi takdirde gunes, 2 milyardan fazla insana elektrik ve 2 milyondan fazla kisiye de is imkani yaratabilecek.

Raporda, bu yolla 140 orta olcekli komur termik santralina es 350 milyon ton karbondioksit saliminin onlenecegi ve 2040`da gunes elektriginin kuresel talebin
yuzde 16`sini karsilayacagini belirtildi.

Raporda, ayrica, 2005 yilinda tum dunyadaki gunes fotovoltaik sistemlerinin kurulu gucunun yaklasik 10 orta buyuklukteki termik santralin urettigi degere ulastigi, kuresel olcekte sektorun cirosunun yaklasik 10 milyar dolari buldugu kaydedildi.

En Uzun Hangi Canli Yasiyor?

2007-04-27T11:00:00.001-07:00

>En Uzun Hangi Canli Yasiyor?

Dunyamizdaki canlilar arasinda en kisa omurlu olanlar bocekler. En uzun yasama rekoru ne bir insanda ne de baska bir memelide: Antarktik sularinda yasayan deniz sungerinin omru 10.000 yili buluyor!

Yas otuz bes yolun yarisi eder, Dante gibi ortalarindayiz omrun... Cahit Sitki Taranci’nin unlu Otuz Bes Yas siiri boyle basliyor. Sair ne kadar dogru soylemis degil mi? Gerci son 30-40 yil icinde insan omru uzadi. Ama daha uzun omurlu insanlar genelde zengin endustri ulkelerinde yasiyorlar.

Ornegin Bati Avrupalilarin ortalama yasam suresi 79, Amerikalilarin 80 iken Afrikalilar ortalama olarak 55 yil yasayabiliyorlar sadece. Boylece insanin dunya genelindeki ortalama omru 73 yil kadar oluyor ki bu durumda Taranci’nin siiri hala guncelligini koruyor demek. Dunya uzerindeki diger bazi canli turleri icin otuz bes yas henuz bebeklik yasi iken kimi canlilar bu kadar uzun omru ruyalarinda bile goremezler. Mesela Ephemoptera sineginin olgunlasma evresi bir ila dort ay kadar devam eder ama bir gunluk "evlilik ucusundan" sonra ciftlesir, yumurtalarini birakir ve olur. Toplam iki ila dort hafta kadar yasayan Ephemoptera en kisa omurlu canlilardan biridir. Cigneme mekanizmalari korelmis ve bagirsaklari da islevsiz oldugu icin sinekler beslenemezler, bu yuzden de kisa omrunu "evlilik ucusu", ciftlesme ve yumurtlama icin harciyorlar.

Arilar alti hafta

Yaz aylarinda calisan isci arilar yaklasik olarak alti hafta ya da sekiz yuz kilometre ucacak kadar yasarlar. Onlar kadar etkin olmayan kis ekibinin omru ise asagi yukari dokuz ay kadardir. Fakat yalnizca bocekler dunyasinda degil memeliler arasinda da bazi hayvanlar dunyayi cok cabuk terk etmek zorunda kaliyorlar.

Mesela cuce farenin (Soricidae) ortalama yasam suresi topu topu iki yildir, cunku biyolojik saati cok hizli calisir. Bunun bir nedeni beden agirligidir. Minik bedenine ragmen cok fazla sicaklik yayan fare, kaybolan enerjisini surekli yenilemek icin, bir gunde neredeyse kendi agirligi kadar besin alir, dolayisiyla da farenin metabolizmasi dinlenme surecinde bile mesela bir file gore cok daha etkindir. Fil dev cussesine karsin cok daha az enerji harcamakta.

Yani buradan su sonucu cikarabiliriz: kucuk bedenli olan ve cok fazla beslenmek zorunda kalan canlilar daha kisa, buyuk bedenli ve daha az enerji harcayan canlilar ise daha uzun omurlu oluyorlar. Fare yuksek enerji sarfiyati yuzunden bir dezavantaja daha sahip. "Hayat motorunun" isleyebilmesi icin genelde oksijene ihtiyac duyar.

Ama bazi oksijen molekulleri yakilmamakta ve serbest radikaller ya da reaktif oksijen turleri olarak beden hucrelerine zarar verirler. Ve fare gibi metabolizmasi hizli calisan canlilarda da bu cok sik gorulur.

Yasam suresi uzerinde ureme de etkili. Cok erken yasta ureyen cok yavrulayan canlilar genelde uzun yasamazlar. Fareler iki ila alti aylik olduklarinda uremeye yatkin hale gelirken, filler ancak on iki ila on bes yasinda yavrulamaya baslar. Farenin gebeligi dort hafta, filinki ise iki yil devam eder.

Uzun yasama rekoru sungerde

Hayvanlar dunyasinda en uzun yasayanlar dev kaplumbagalar. Galapagos kaplumbagalari (Geochelone elephantopus abingdoni) olarak bilinen bu hayvanlarin icin hayat yetmisinde yeni basliyor.

Seysel kaplumbagasindan (Geochelone gigantea) sonra en buyuk kara kaplumbagasi olan Galapagos kaplumbagasi, asagi yukari bir metrelik zirh gibi kabuguyla 250 kilo gelir.

Dev kaplumbaga 200 yillik omrunu her seyden once dusuk kalp frekansina (belli bir sure icindeki kalp atislari) borclu. Kalp ne kadar hizli atarsa yasam suresi o denli kisalir. Seksen yil kadar yasayan normal kara kaplumbagalari ve papaganlarin kalp frekansi cok yavastir mesela.

Uzun yasama alaninda rekor sahibi olan belki de Guney Kutbu denizlerinde yasayan sungerlerdir. Cok soguk sularda ve kit besinle yasamalarina ragmen Antarktik sungerleri sicak bolge sungerlerine kiyasla cok daha uzun yasarlar.

Bilim adamlari bu omurgasiz canlilarin iki metre uzunlugunda olanlarini bile buldular, oysa sicak sularda yasayan ornekleri olsa olsa 20cm’dir. Guney kutbundaki uc kosullarda metabolizma cok yavas islediginden, dev sungerler bu kadar cok buyuyebilmek icin yuzyillar boyu yasiyorlar demek.

Dunyanin en yasli canlisi gercekten de Ross Denizi’ndeki iki metre uzunlugundaki dev bir sungerdir. Bilimsel adi Rossellidae olan bu sunger tam 10.000 yasinda!

Beyin Kapasitemiz

2007-04-27T09:00:00.001-07:00

>Beyin Kapasitemiz

Bazi saglik nedenleri ile beyinlerinin bir kismi fonksiyonlarini yerine getiremeyen insanlar vardir. Ancak normal saglikli insanlar beyinlerinin tum bolumlerini kullanirlar ama hepsini ayni anda degil. Yani bir beyin hicbir zaman yuzde yuz kapasite ile calismaz.

Insanlar belirli zamanlarda belirli isler yaparlar. Beyin hucrelerinin kontrol ettigi bir cok seyi ayni anda yapmazlar, yapamazlar. Satranc oynarken bakkaldan ne alacaklarini dusunmezler. Dolayisiyla yasamin her aninda beyin hucrelerinin yaklasik yuzde 5'i faal durumdadir.

Bu acidan bakinca belirli zamanlarda beynimizin az bir kismini kullandigimiz dogrudur ama bu, diger kisimlarin gorev kendilerine geldiginde calismayacagi anlamina gelmez.

Kisacasi saglikli bir beynin calismayan veya yedek olarak tutulan hic bir bolumu yoktur. Gorev kendisine geldiginde her bolum, her hucre calisir ve gorevini yapar.

Maymunlar ve Para

2007-04-27T08:30:00.001-07:00

>bilim teknikte maymunlarla ilgili birsey okumustum ve merak edip arastirdim.. cok ilginc bir arastirma.. para kullanmayi ogrenen maymunlardan birisi kotu yola sapmis.. buyrun yazi..
------------------------------------------------------
Keith Chen, Yale Universitesi’nin ekonomi bolumunde gorev yapan bir profesor. Keith Chen’in arastirmasi, maymunlara, para kullanmayi ogretmek ve bunun sayesinde topladigi bilgileri, bizlerin yani insanlarin, para ile olan iliskisini karsilastirip, cesitli sonuclar cikarmak. Arastirma, Yale Universitesinin maymun laboratuvarinda basliyor. Bu laboratuvarda yedi adet Capuchin maymunu, bir ana ve bircok kucuk deney kafesinde, para kullanmayi ogreniyor. Para olarak, gumus renkli, somun kullaniliyor. Surec gayet basit. Ana kafesten bir maymun alinip, deney kafesine koyuluyor. Bu maymuna para adini verdikleri somun veriliyor. Maymun oncellikle bu somunu kokluyor, agzina goturuyor. Bu asamada bir tepsi icinde cesitli yiyecekler getiriliyor: elma, uzum ve jell-o. Amac, bu yedi maymunun her birinin sevdigi yiyecek turunu bulmak ve bu yiyecegi elde etmek icin parayi kullanmalarini saglamak. Deney kafesindeki maymun elmayi seciyor. Arastirmacilar, maymuna elmayi vermeden once, elinden parayi alip, maymuna yiyecegi veriyorlar. Bu surec haftalarca suruyor ve maymunlar birkac hafta sonra, ellerindeki somunun yani paranin gucunu anlamaya basliyorlar.

Maymunlar paranin kullanimini; arastirmacilar, en cok tercih edilen yiyecegi ogrendikten sonra, yeni bir surec basliyor: fiyatlandirma. Bu yeni surecteki amac, maymunlarin biz insanlar gibi rasyonel kararlar verip vermedigini bulabilmek. Boylece arastirmacilar, bircok maymunun tercihi olan Jell-o’nun fiyatini iki somun, elmanin fiyatini yarim somun ve uzumun fiyatini ise bir somun yapiyorlar. Bulduklari sonuc ise gercekten ilginc. Maymunlar, deney sirasinda, biz insanlar gibi para harcama konusunda cogu zaman rasyonel davraniyorlar. Parasini, en cok yiyecek alabilecegi sekilde harcamaya basliyorlar. Maymunlar, 1 somun verip, 2 dilim elma almayi, fiyati 2 somun olan bir adet jell-o’ya tercih etmeye basliyor.

Buraya kadar her sey guzel! Gunlerden bir gun, yine ana kafesten, deney kafesine alinan maymun, deney kafesindeki bir tepsi icinde bulunan 12 somunu gorup, aniden cilgina donuyor. Paralarin bulundugu tepsiyi kapip, ana kafese firlatiyor ve kendisini de ana kafese atiyor. Ana kafesteki butun maymunlar bir anda gokten para yagdigini gorup, yere dusen paralari kapismaya basliyorlar. Levitt, bunu yazisinda maymun tarihinde gerceklesen ilk "banka soygunu" (maymunun tepsiyi calmasi) ve "hapishane kacisi" (maymunun deney kafesinden, ana kafese kacisi) olarak tanimliyor.

Butun bu kaos icinde arastirmacilar, ana kafesteki maymunlardan parayi geri almaya calisiyor. Olay biraz yatistigi bir anda Keith Chen, hic gormemeyi tercih ettigini soyledigi bir olaya sahit oluyor: Erkek maymunlardan biri, disi maymunlardan birine yaklasip, ona elinde bulunan somunlardan birini veriyor ve bunun karsiliginda disi maymun, erkek maymunun seks teklifini kabul ediyor! Isin ilginc yani bu iki maymunun "isi" bittikten sonra, disi maymun "kazandigi" parayi arastirmaciya getirip, bununla uzum almaya calisiyor. Chen, bu olayi maymun tarihindeki ilk " fuhus" olarak tanimliyor.

Universitenin arastirma etik bolumu, maymunlar uzerinde yapilan para arastirmasinin, maymunlarin yasam kosulunu, degerlerini ve gundelik yasamlarini tamamen degistirdigi ve zedeledigi gerekcesiyle, arastirmayi iptal edip, maymunlara para verilmesini yasakliyor.

Doga [02.09.2006]

2007-04-27T07:00:00.001-07:00

>Doga

Yelkovan kusu her yil 64.000 km ucuyor!

Rekortmen kusun rotasi kuzeyde Bering Denizi’ne, guneyde ise Antarktik’e kadar devam ediyor. Guneyde ise Andlar’dan Sili’ye, batida da Japonya’ya kadar surduruyor yolculugunu...

Tum gocmen kuslari geride birakarak rekor kiran kul rengi yelkovan kusuyla (Puffinus griseus) ilgili arastirma yazisini bilim adamlari, Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayimladilar. Uluslararasi arastirma ekibi 800g’lik yelkovan kusunu elektronik araclarla takip etmis. Puffinus griseus yem arayisi icin 200 gunde Pasifik’i boydan boya ucuyor.

Rekortmen kusun rotasi kuzeyde Bering denizine, guneyde ise Antarktige kadar devam ediyor. Guneyde ise Andlar’dan Sili’ye, batida da Japonya’ya kadar surduruyor yolculugunu.

Kaliforniya Universitesi (Santa Cruz) zoologu Daniel Costa ve Yeni Zelandali meslektaslari rekortmen kusu takip ederek ucus rotasinin bir sekiz cizdigini gormusler. Arastirma ekibi kusun dalma yetisi karsisinda da saskinliga ugramis.

Kucuk deniz kusu 68,2m derinlige dalabiliyor. Kul rengi yelkovan kusu dunyada en yaygin olarak gorulen kus turu ama gunden gune azaldigi da bir gercek.

Bilim adamlari, yilda 64 bin kilometre ucarak dunyayi dolasan bu kusun, iklimsel degisimleri diger tum kus turlerinden daha iyi hissettikleri icin iklimbilimciler ve cevrebilimciler icin bir tur "gosterge" gorevini gorebilecegini dusunuyorlar.

Bitkiler, kotu deneyimlerini yeni kusaklara aktariyorlar

Stres altinda kalan bitkiler bu olumsuz deneyimlerini belleklerine kaydettikten sonra yeni ciceklerin kalitimlarina aktariyorlar. Ilginc sonuc tere bitkisini (Arabidopsis thaliana) inceleyen Isvicreli bilim adamlarina ait. Bitkiler strese daha iyi uyum saglamak icin genlerini daha hizli degistirmeye basliyorlar. Ve bu yuksek mutasyon orani yeni bitkilere de gecmekte.

Konuyla ilgili yazilarini Nature dergisinde yayimlayan Basel Universitesi bilim adamlari, bitkileri morotesi isinlarin etkisinde birakarak ya da bakteriyel proteinlerle islemden gecirerek "strese sokmuslar". Hic stres yasatmamalarina ragmen bilim adamlari, ayni degisim oranini dorduncu kusakta saptamislar. Genetik varyasyona egilim epigenetik efektlerle aktarilmis. Bu durumda gerci genetik yapitaslarinin sekanslari ayni kaliyor ama genlerin etkinlikleri degismekte. Bitkiler kotu deneyimlerini yeni bitkilere aktararak onlarin yeni cevrelerine daha iyi uyum saglamalarina neden oluyorlar diye acikliyor arastirmacilar bu durumu.

Kuresel isinmada Califorina Farki

2007-04-27T06:00:00.001-07:00

>Califorina Valisi Schwarzenegger, partisinden ve Baskan Bush’tan gelen muhalefete karsin, eyalette sera gazlarinin saliniminin 2020 yilina kadar 1990’lardaki seviyeye cekmeyi hedefleyen tasariyi onayladi.

ISTANBUL - ABD’nin en buyuk eyaleti California kuresel isinmaya karsi cok onemli bir adim atti. atildi. Cumhuriyetci valisi eski film yildizi Arnold Schwarzenegger, kendi partisinden gelen muhalefete karsin Demokratlar’in destegiyle kuresel isinmaya neden olan sera gazlarinin salinimini yuzde 25 azaltmayi hedefleyen bir karari yururluge koydu. Bu adimin, ulkenin diger eyaletlerindeki cevreci hareketleri guclendirebilecegi belirtiliyor.

Schwarzenegger’in bu kararla kuresel isinmaya karsi cikan ABD Baskani George W. Bush ile karsi karsiya gelebilecegi belirtiliyor. Partisini ve iscevrelerini karsina alarak bir cevre mucadelesi baslatan Schwarzenegger’in de Kasim ayinda yeniden vali secilmesine kesin gozuyle bakiliyor.

CALIFORNIA VE SCHWARZENNEGGER’IN ONCU KARARI
Oncu karar, California eyalet meclisinden 31’e karsi 46 oyla gecti. ABD’nin kultur duzeyi yuksek eyaletlerinden California’nin halki ise karardan memnun. Bu kararla, ABD’de ilk kez kuresel isinmanin yarattigi sorunlar ciddiye alarak hukumet duzeyinde bir yasa cikmis oldu. Dunyanin en buyuk 12’inci sera gazi ureticisi ve ABD’nin en zengin eyaleti California’nin aldigi bu onlemler paketinin ulkenin cevre politikalarini kokten degistirebilecegi belirtiliyor.

KAYNAK=ntvmsnbc

Kuresel Isinma Yuzunden Sahilleri Denizanalari Basti

2007-04-27T04:30:00.001-07:00

>Kuresel Isinma Yuzunden Sahilleri Denizanalari Basti

Yeryuzunun bu en basit ve ilkel canli turleri denizleri ciddi bicimde isgal etmis durumda. Bir kismi zehirli. Bu yil 30 bin kisi denizanasi yuzunden hastanelerde tedavi gordu, kimisi bu yuzden yasamini kaybetti. Denizanalarinin kiyilara akininin nedeni ise kuresel isinma. Ve ne yazik ki bu durum giderek daha kalici hale geliyor.

Yeryuzunun en basit ve ilkel canli turleri. Derinliklerin en gizemli yaratiklari. Ne kafalari var, ne beyinleri, ne gozleri ne de kulaklari. Yuzgecleri bile yok onun yerine zehirli dokunaclara sahipler, Ustune ustluk bir de et oburlar� Gectigimiz haftalarda Cebelitarik Bogazi’ndan Akdeniz’e devasa ordular halinde akin ettiler. En basta kimse sebebini tam olarak anlayamadi. Karanlikla hafif parlayan seffaf ve yumusak dokulu kitleler deniz yuzeyini kapladilar. Tatilini Akdeniz sahillerinde geciren onbinlerce insan denizin bu birden sayilari inanilmaz sekilde artan sakinlerini karsilarinda gorunce neye ugradiklarini sasirdilar.

Bir anda tatilleri zehir oldu. Aralarinda yuzerken denizanalarina carpanlar hastanelerde tedavi oldular. Iclerinde yasamini bu yuzden kaybedenler oldu. Hemen akabinde anonslar yapilmaya baslandi. Denizleri istila eden denizanalarinin cok zehirli ve tehlikeli oldugu uyarisinda bulunan uzmanlar, olu bile olsa denizanalari ile temasta bulunulmamasini istedi.

Plajlarda alarm

Tehlike bayraklari dikildi, kimi plajlar kapatildi. Tekneler ve botlar kepcelerle denizanalarini denizden toplamaya calistilar ama bu da fazla ise yaramadi. Denizanalarindan denize dusen parcalar bile zehir sacmayi surdurdu cunku zehir bu hayvanlarina olumlerinden sonra 24 saat daha etkisini gosteriyordu.

Boylece, bugune kadar alisik olunmayan bir surecin icine girildi. Sanki bir yaratiklar belli bir komuta dahilinde denizleri isgal ediyorlardi ve insanlik bunun karsisinda caresizdi. Korku ve felaket filmi gibi degil mi? Ve ne yazik ki gercek�Bugun Ispanya, Italya, Portekiz, Fransa, Hirvatistan, Kuzey Afrika Pelagia noctiluca adi verilen bu deniz yaratiklari ile kayniyor.

Akdeniz’den Adriyatik’e kadar her yer bu sarimsi seffaf, dokundugu yeri yakan, siddetli aci veren denizanalarinin taaruzu karsisinda caresiz. Bugune kadar 30 bin insanin denizanasi carpmasi sonucu yaralanip tedavi gordugu biliniyor. Metre kare basina 10 ve denizanasi gorulmesi halinde o sahil yuzmeye kapatiliyor.

Normalde acikta yasarlar

ABD ve Uzak Dogu da deniz anasi istilasindan etkilenmis durumda. Kore’de 1 metre eninde Nemopilema nomurai adi verilen zehirli denizanalari goruluyor. Gecen ay denizanasi kitleleri yuzunden Japonya’da bir nukleer santral faaliyetine gecici bir sure ara vermek zorunda kaldi, cunku bu yaratiklar deniz icindeki sogutma sisteminin icine girmis ve sistemin calismasini durdurmustu.

Aslinda normal kosullarda bu mevsimde deniz sularinin isinmasi ile denizanasi sayisinda artis olmasi olagan. Ancak bilim dunyasi bu artisin kuresel isinma sayesinde kalici oldugu ve geriye donusun cok zor oldugu kanisinda. Normal kosullarda deniz analari kiyilardan 40 mil kadar aciklarda daha sicak sularla yasiyorlar ancak kuraklik ve nehirlerde buna bagli olarak sularin azalmasi denize akan soguk nehir suyu hacmini de azaltmis durumda.

Bu da kiyilardaki sularin gecmise kiyasla daha sicak ve daha az tuzlu olmasi anlamina geliyor. Deniz biyologlari bu yaz Akdeniz’in kuzeyinde isinin 4 derece yukseldigini belirtiyorlar. Bu da dogal olarak deniz analarinin ana besin kaynagi olan planktonlarin artmasina neden oluyor.

Iki katindan fazla

Ayni zamanda denizanalarini yiyerek beslenen kilicbaligi, tuna baligi ve deniz kaplumbagasi gibi hayvanlarin sayisindan da bir azalma soz konusu. Sonucta hassas eko denge ciddi bicimde sarsilmis durumda. Dunya genelinde balikcilar her yil ortalama 450 bin ton denizanasi topluyorlar. Bu sayi 10 yil once toplanan denizanasi sayisinin iki katindan fazla. Arastirmacilara gore larva ve yumurtalarla beslenen bu yaratiklar ilerideki donemde deniz altindaki yasamin dengesini ciddi bicimde degistirmeye hazirlaniyorlar.

Basta da belirtildigi gibi denizanalari dunyanin en ilkel yaratiklari, balik sinifina girmiyorlar. Mercan grubuna dahiller. Ancak mercanlar kayalara bagli yasayan polipler olmalarina karsin denizanalari denizce serbest halde dolasiyorlar. Hem planktonlarla besleniyorlar hem de dokungaclari ile baliklari avlayabiliyorlar.

Yuzde 91’i su

Suda suruklenerek ilerlerken yiyebilecekleri bir canliya rastlar ve onu, fiskirttiklari zehirle etkisiz hale getirip, agizdan iceri alip yerler. Hatta dev denizanalari buyuk kabuklu deniz hayvanlarini bile yutabiliyorlar.

Alicilari sudaki isiga, kokuya, yercekimine ve kimyasallara duyarli son derece basit bir sinir sistemleri bulunuyor. Solunum sistemleri yok ancak dis yuzeylerinden oksijeni alip veriyorlar. Beyinleri bulunmadigi icin bilim insanlarini gorme islemi nasil gerceklesiyor sorusunu yanitini yine denizanalarinin dis dokularinin hassasiyetinde buluyorlar.

Agizlari ayni zamanda ureme organlari. Boyutlari ve renkleri birbirinden cok farkli ozellikle gosteriyor. Bedenlerinin yuzde 91’u su, yuzde 4’u tuz ve yuzde 1’i proteinden olusuyor

Denizanalarinin korunma ve yiyeceklerini yakalamaya yarayan yakici kapsullerin icindeki zehirli hucrelere nematosist deniyor. Yakici hucreler tentakul dedigimiz dokunaclarda degil canlinin disinda yer alan ust derinin ic kisimlarinda yer aliyor. Gerektiginde nematosistlerin fiskirmasi icin dis deriye dogru hareket gerceklesiyor. Nematosistlerin fiskirmasiyla insanda gorulen etkileri ise yanma ve kasinma.

Zehirsiz denizanasi turleri de mevcut. Bu turlerde savunma amaciyla gelismis ozellik biyo luminesan adi verilen bir cesit isik verme fonksiyonu bulunuyor. Ozellikle dusmanlari olan deniz kaplumbagalarindan, deniz kuslarindan,baliklar ve balinalardan kurtulmak icin bu yolu uyguluyorlar.

Isigini durduruyor

Dusmaninin baskin cikabilecegi durumlarda denizanalari govdeden isik salinimini sonlandirir ama dokunaclar isik vermeye devam ederek govdeden ayrilir. Dusmanlarini boyle bir yolla kendisine degil de dokunaclarina yonlendiren denizanalarimiz bu durumdan faydalanip kacarlar,zira rejenerasyon yetenekleri sayesinde govdeden dokunaclari olusturmak cok da zor bir sey degildir denizanalari icin.

Denizanalarin besin olarak tuketen canlilar yalnizca deniz kaplumbagalari, deniz kuslari, baliklar, salyangozlar, sumuklu bocekler, balinalar degil, insanlar da denizanalarini yiyorlar. Cinliler, Koreliler ve Japonlari ornek olarak verebiliriz. Oyle ki salatasini ve boregi dahil olmak uzere pek cok sekilde tuketiyorlar.

Japonlar, denizanalariyla birlikte yasamayi da seviyorlar. Kedi, kopek ya da akvaryum baligi gibi denizanasi besleyenler de var. Hatta denizanasi ile yasamayi sakinlikten ve sessizlikten hoslananlara oneriyorlar;'Denizanalari ne havliyor ne de agizlarindan salyalar akitiyor. Asla sizi rahatsiz etmiyor !' diyorlar.

650 milyon yil

Denizanalari, 650 milyon yil oncesinden gunumuze kadar varliklarini devam ettirebilme ozellikleri nedeniyle de onem tasiyorlar. Cok farkli bir yasam donguleri var. Bu donguleri anlayabilmek icin uremeleri hakkinda fikir sahibi olmak gerekiyor. Cogalmalari yumurta ve sperm yoluyla oluyor ama eseysiz (bolunerek cogalma) olarak da ureyebiliyorlar. Eseyli ureme asamasi disi yumurta hucrelerinin erkegin sperm hucrelerince dollenmesi.

Govde kisminda bulunan eseysel bezlerde bulunan ureme hucreleri suya dokulur ve yumurta suda dollenir. Dollenme sonucunda yumurta, once larva sonra polip evrelerinden gecer. Yani yumurtadan cikan larvalar polip olarak gelisim gecirdikten sonra bir denizanasi haline gelebilirler. Bazen de polip olarak yasamayi surdururler.

Agaclarin Yaydigi Metan Sanildigindan Cok Daha Az

2007-04-27T04:00:00.001-07:00

>Agaclarin Yaydigi Metan Sanildigindan Cok Daha Az

Gezegenimizin akcigerleri olarak bilinen ormanlarin cevreye metan gazi puskurttukleri gorusuyle hic de bagdasmiyor. Oyle ki, arastirmacilarin bu yilin baslarinda canli bitkilerin cevreye buyuk miktarlarda metan yaydiklari haberini duyurmalari karsisinda sera gazi uzmanlari da dogal olarak saskina donduler.

Elde edilen bulgular ulkelerin gaz salinim duzeylerini dusurmek yerine, karbon dioksit gazini emmesi icin agac dikmelerini ongoren Kyoto sozlesmesi kurallarinin yeniden gozden gecirilmesini gerektiriyor. Iklim degisimi ve ormanlarin gelistirilmesi gibi konulari arastiran Avustralya Ulusal Universitesi’nden Miko Kirschbaum,"Bu bulgular agac dikilmesiyle ilgili tum inanclarimizi yerle bir etti," diyor.

Ne var ki, sonucta boylesine kesin bir yargiya varmak gerekmeyebilir. Cunku, biri Kirschbaum oteki Yeni Zelanda Toprak Bakim Arastirma Merkezi’nden Francis Kelliher tarafindan yapilan iki arastirma agaclarin gercekten de cevrelerine metan gazi yaydiklarini, ancak uretilen metan miktarinin sanildigi denli yogun olmadigini ortaya koyuyor. Her iki bilim adami da daha once yapilan arastirmadaki yanlisin laboratuvar degerlerinin kuresel uretim oranlarina uyarlanmasindan kaynaklandigina dikkat cekiyorlar.

Max Planck Nukleer Fizik Enstitusu’nden Frank Keppler onderligindeki ilk arastirmada korpe ve yaprakli bitkilerin yaydigi metan gazi belirlendi. Keppler ekibi metan gazi uretiminin gunes isiginin etkisiyle uc-bes kat arttigina da tanik oldu. Bu yayilimlar bitkilerin kuresel gelisme ortalamalarina gore degerlendirildiginde, bitkilerin metan uretimi yilda 62 ile 236 milyon ton arasinda bir duzeye ulasmaktaydi.

Bu da bitkileri daha onceden bilinen iki temel metan kaynagi olan gevis getiren hayvanlar ve batakliklardaki mikroplarla ozdes bir konuma oturtmaktaydi. Oysa, Kirschbaum ile Kelliher bu degerlendirmenin abartili oldugu gorusunde birlesiyorlar.

Toplam bitkisel biyolojik kutlenin yaridan fazlasi kok ve odundan olusuyor. Odunun metabolizmasi cok daha hizli olan yapraklar denli metan uretmesi soz konusu olamayacagi gibi, kokler de isikla yuz yuze gelmiyorlar.

Kuresel oranlari, toplam yaprak kutlesi ortalamalarina gore yeniden hesaplayan Kirschbaum ve arkadaslari, yillik metan gazi salinimi konusunda 36 milyon ton gibi cok daha ilimli bir degere ulastilar.

Cayir ve ormanliklardaki metan gazi uretimi sera gazi butceleriyle karsilastirildiginda, agac dikmenin yararlari da acikca gozler onune serilmekteydi. Kirschbaum,"Metan yayiliminin verecegi zarar, agaclarin karbonu depolamalarindan saglanacak yararin yaninda solda sifir kalir," diyor.

Antarktika Tufani Yineleyebilir

2007-04-27T03:30:00.000-07:00

>

Antarktika tufani yineleyebilir

Arastirmacilar, 12 milyon yil onceki kuresel isinmanin Antarktika’daki buzul-alti gollerini eritmesinin dev bir sel yarattigini ortaya koydu. Uzmanlara gore, ayni ekolojik felaket tekrarlayabilir.

SYRACUSE - Antarktika’nin guneyindeki Victoria Bolgesi’nde 50 kilometre boyunca uzanan kanyonlari inceleyen bilim insanlari, kuresel isinmanin jeolojik etkileriyle ilgili onemli ipuclari cikardi. ABD’nin onemli universitelerinden Syracuse University uzmanlari, bolgedeki kanyonlarin 12 milyon yil once buzul-alti gollerinin eriyerek hizla cekilmesi sonucu olustugunu belirledi. Ani bir sel baskini seklinde gerceklesen bu olusum, geride kanyon formasyonu birakti. Uzmanlara gore, ayni olay bugun de yine benzer kuresel isinmanin etkisiyle gerceklesebilir.

Kayalardaki volkanik kulleri inceleyen Syracuse Universitesi jeoloji profesoru Laura Webb, 12 milyon yil once meydana gelen buzul erimesinin son derece hizli ve ani gerceklestigi sonucuna vardi. Webb bu olayin 1 aydan kisa surdugunu, muhtemelen bir iki hafta icinde gerceklestigini belirtiyor.

Geology dergisindeki makalesinde sel baskinini dunyanin en buyuk selalelerinden Niagara ile karsilastiran Webb, “Buzul cekilmesinin yarattigi sel Niagara’nin yuzlerce kati bir debiye sahipti” diye yazdi. (Niagara selalelerinin debisi 5,720 m�/s). Buzul erimesine bagli ani olusan sel, gunumuzdeki kuresel isinmanin olasi etkileriyle ilgili soru isaretlerini getiriyor.

ANTARKTIKA’NIN DIBINDE BINLERCE GOL
Labirentlere benzetilen soz konusu kanyonlar, kilometrelerce orgun bir sekilde uzayan kayalik buzsuz tepelerden olusuyor. Antarktika’yi boydan boya dolanan Transantarktik daglarinin bir parcasi olan kanyonlar, kimi yerde 500 metre derinlige ulasiyor. Uzmanlara gore, bu kanyonlari dolduracak su, ancak dev buzul kutlesi ve buzul-alti gollerinin birlikte erimesiyle mumkun olabilir.

Antarktika’da buzul-alti golleri ilk olarak 1960’larda kesfedilmisti. Simdiye dek 150 adet bilinen gollerden binlercesi oldugu tahmin ediliyor. Buzul-alti golleri arasinda en buyugu 250 km uzunluk ve 50 km genislikle Vostok Golu. Bu tip buzul-alti gollerinin bazilarinin 5 km derinde oldugu tahmin ediliyor.

BUGUN OLURSA FELAKET YARATIR
Arastirmaya katilan bir diger Syracuse Universitesi uzmani Suzanne Baldwin de, ani buzul erimesinin bugun meydana gelen kuresel isinmayla ilgili onemli ipuclari sundugunu savunuyor. Baldwin, kuresel isinmanin bugun de buzul erimesine bagli ciddi bir sel yaratabilecegini ongoruyor. Baldwin benzer bir olayin bugun gerceklesmesi halinde, buzul-alti gollerindeki suyun yer degistirmesinin Antarktika’nin dengesini bozacagini ongoruyor. Bunun sonucunda Guney Denizi’ndeki su akintilarinin da dengesi bozulacak ve kuresel yagis iklimi, hava kosullari ve sonucta ekosistem olumsuz etkilenebilecek.

KAYNAK=ntvmsnbc

Yeni tehlike elektronik cop

2007-04-27T03:00:00.000-07:00

>

Yeni tehlike elektronik cop
Kullanilmis elektronik cihazlarin dogaya karismasi, cevreyi tehdit ediyor. Greenpeace’in hazirladigi elektronik geri donusum raporunda dev sirketler sinifta kaldi.

ISTANBUL - Kullanilmis bilgisayar, monitor, yazici ve cep telefonlari cevre icin giderek daha buyuk bir tehdit haline geliyor. Uzmanlar, dunyada yilda 20 ila 50 milyon ton ‘elektronik cop’un dogaya karistigini tahmin ediyor. E-cop’un cogunlugu gelismekte olan ulkelere gonderiliyor. Greenpeace raporunda dunyanin ucuncu buyuk ureticisi Lenovo son sirada yer alirken, Apple da kara listede yer aliyor.

Cevre orgutu Greenpeace, baslattigi bir kampanyayla sirketleri elektronik cop konusunda sikistirmayi planliyor. Greenpeace’in baslica savas actigi madde PVC. Cevre orgutunun kara listesinde ayrica alev alabilen karisimlar ve cevreye zarari henuz belli olmayan maddeler yer aliyor.

Elektronik copun tamamina yakini gelismekte olan ulkelere gonderiliyor.

Orgut hazirladigi bir raporla da elektronik sirketlerinin cevre yaklasimlarini degerlendirdi ve cevreye gosterdikleri duyarliliklarina gore listeledi. Simdilik cevreye en az zarari dokunan firma cep telefonu ureticisi Nokia gozukuyor. Nokia urunlerinde PVC kaldirildi, alev alabilen karisimlar da 2007’den itibaren kalkacak. Dunyanin en buyuk PC ureticisi Dell ise, geri donusum konusunda iyi bir performans gosterirken, PVC’yi kaldirmadigi icin olumsuz not aliyor.

APPLE KARA LISTEDE
Ancak, yenilikci imajiyla pazar payi kazanan Apple, Greenpeace’in cevre duyarliligi listesinde surpriz bir sekilde sinifta kaldi. Apple, PVC’yi cikarmis olmasina karsin, soz verdigi kimyasallari kaldirmadigi ve uretimde kullanilan zararli maddelerin listesini aciklamadigi icin Greenpeace’in kara listesinde.

Greenpeace raporu, Apple’in geri donusumunu yaptigini iddia ettigi materyelin sirketin uretim rakamlariyla ortusmedigini savunuyor. Greenpeace ayrica IBM’i satin alarak dunyanin en buyuk ucuncu ureticisi konumuna yukselen Cinli Lenovo’nun cevre konusunda yetersiz oldugunu acikladi.

Apple ve Lenovo sozculeri, Greenpeace siralamasinin gercegi yansitmadigini ve gelecekte daha guclu geri donusum programlarinin yurutulecegini acikladi.

AB E-COP YASASI CIKARDI
Avrupa Birligi e-cop’u en hizli artis gosteren atik kategorisi oldugunu ve elektronik sirketlerinin bu konuyla ilgili onlemler almasi gerektigini acikladi. Yeni cikan Restrictions of Hazardous Substances (ROHS - Zararli Maddelerin Kisitlanmasi) adli tasari, kursun, civa, kadmiyum, alev alabilen karisimlar ve benzeri zararli maddelerin kullaniminin kisitlanmasini ongoruyor. California’da da cep telefonu ureticilerinden eski cihazlari kullanicilardan alarak geri donusume gondermelerini ongoren bir yasa cikti.

Ozon tabakasinda incelme duzeliyor

2007-04-27T02:30:00.000-07:00

>Ozon tabakasinda incelme duzeliyor

A.A.

Iklimbilimciler, Dunya'nin koruyucu ozon tabakasinda, ozellikle 1980'de baslayan incelmenin yuzyil ortasina kadar tamamen duzelebilecegini bildirdiler.

Bilim adamlari, 25 yillik gozlemlerin incelenmesi sonucu stratosferdeki ozonun tabakasinin incelmesinin 1997'de durdugu sonucuna vardilar.

Verileri inceleyen ABD'deki Georgia Teknoloji Enstitusunden bilim adamlari ekibinin baskani Eun-Su Yang, elde ettikleri sonuclarin, Montreal Protokolu'nun ve ardindan yapilan duzenlemelerin, stratosferde bulunan ozon tabakasindaki kaybin durmasini sagladigini dogruladigini belirtti.

Yang, ozon tabakasinin su anki onarim hiziyla 1980'deki duzeyine gelebilecegini, bu duzeye de 21. yuzyil ortasindaki bir zaman diliminde ulasilabilecegini kaydetti.

Bilim adamlari, ilk kez 1980'de, insan faaliyetlerinin ozellikle insan yapimi kimyasallarla ozon tabakasinda yol actigi zararli etkilere dikkat cekmisti.

Dunya'yi gunesin zararli ultraviyole isinlarindan koruyan ozon tabakasindaki incelmeden ozellikle sogutma gerecleri ve spreylerde kullanilan kloroflorokarbonlar sorumlu tutuluyor.

Bilim adamlari, ozon tabakasindaki incelmenin duzelmesinin buyuk olcude ozon tabakasina zarar veren kimyasallarin atmosfere yayilmasinin sinirlanmasini ongoren uluslararasi anlasma Motreal Protokolu'ne (1987) uyulmasina bagliyor.

Yunus Balığındaki Tasarım

2007-04-27T01:30:00.000-07:00

>Yunus Baligindaki Tasarim

Yunuslar ve balinalar diger tum memeliler gibi cigerleri ile solunum yaparlar. Bu, onlarin su icinde iken baliklar gibi nefes alip veremeyecekleri anlamina gelir. Bu nedenle nefes almak icin duzenli olarak su yuzeyine cikarlar. Baslarinin ustunde hava alip vermelerini saglayan bir delik bulunur. Burasi oyle tasarlanmistir ki hayvan suya daldiginda delik bir kapak tarafindan otomatik olarak ortulur ve iceri su kacmasi onlenir. Su yuzeyine cikildiginda ise, kapak yine otomatik olarak acilir.

Bogulmadan Uyumayi Saglayan Sistem

Yunuslar her nefes alislarinda cigerlerinin % 80- 90'ini havayla doldururlar. Oysa cogu insan icin bu oran ancak % 15'i bulur.Yunuslar icin nefes almak insanlarda veya diger kara memelilerinde oldugu gibi bir refleks degildir, iradeli bir harekettir.

Yani biz nasil yurumeye karar veriyorsak, yunuslar da nefes almaya karar verir. Bu, hayvanin suda uyurken bogularak olmemesi icin alinmis bir tedbirdir. Yunus uykusu sirasinda beyninin sag ve sol yarim kurelerini yaklasik on bes dakika arayla nobetlese kullanir. Bir yarim kure uyurken, diger yarim kure yuzeye cikarak hayvanin nefes almasini kontrol eder.

Yunuslarin agizlarindaki gagaya benzer cikinti ise sudaki hareketlerini kolaylastiran bir baska tasarimdir. Hayvan bu yapi sayesinde suyu daha iyi yarmakta ve daha az enerji harcayarak, daha hizli yuzebilmektedir. Modern gemilerin burunlarinda da yunus agzina benzer bir cikinti vardir. Bu hidrodinamik tasarim, gemilerin hizini da aynen yunuslarinki gibi artirmaktadir.

Yunuslarin Sosyal Yasami

Yunuslar cok buyuk gruplar halinde yasar. Guvenli bir koruma icin disiler ve yavrular boyle bir grubun ortasinda yer alir. Grubun hasta uyesi yalniz birakilmaz, olene kadar grubun icinde tutulur. Bu guclu dayanisma bagi, yeni bir yavru gruba katildigi ilk gunden itibaren baslar.

Yunus yavrulari once kuyruklari disari cikacak bicimde dogarlar. Bu sayede dogum tamamlanana kadar yavrunun havasizliktan olmesi onlenmis olur. En son yunusun basi dogum kanalindan cikar cikmaz, ilk nefesini almasi icin hizla su yuzeyine cikarilir. Genellikle, yardim amaciyla anne yunusa bir baska disi yunusda eslik eder.

Anne yunus dogumdan sonra hemen yavrusunu emzirir. Sut emmek icin dudagi olmayan yavru, annesinin karnindaki bir yariktan cikan iki sut kaynagindan beslenir. Bu bolgeye ufak agiz darbeleriyle dokundugunda sut fiskirir. Yavru her gun onlarca litre sut icer. Bu sutun % 50'si yagdan meydana gelir (ineklerde ise sutun sadece % 15'i yagdir). Bu yogun kivam sayesinde, yavrunun vucut isisini dengelemek icin ihtiyac duydugu yagli deri tabakasi hizla olusur. Hizli dalislar esnasinda diger disiler yavruyu asagi dogru iterek yardimci olurlar. Ayrica, yavruya avlanmayi ve sonarini kullanmayi da ogretirler. Bu yillarca suren bir egitim safhasidir. Bazilari yillarca sevdikleri bir aile uyesinin pesinden ayrilmazlar. 30 sene boyunca bu boyle devam edebilir.

Vurgun Yemeyi Onleyen Sistem

Yunuslar insanlarla kiyaslanamayacak kadar derin sulara dalabilirler. Bu konudaki rekor Balinagillerden amber baligina aittir. Amber baligi bir nefes alisla 3000 metre derine dalis yapabilir. Gerek yunuslar gerekse balinalar bu tip dalislara uygun bir tasarimda yaratilmislardir. Palet seklindeki kuyruklar suya dalmayi ve yuzeye cikmayi oldukca kolaylastirir.

Dalis icin yaratilmis bir baska tasarim da hayvanin cigerlerinde gizlidir: Hayvan derine daldikca uzerindeki suyun agirligi, yani basinci artar. Bu basinci dengelemek icin, cigerlerinin icindeki hava basincini da giderek artirir. Ancak bu hava basinci giderek cok yuksek derecelere cikar. Ayni basinc bir insan cigerine uygulansa, ciger yirtilip parcalanacaktir. Iste bu tehlikeye karsi yunusun vucudunda cok ozel bir koruma yaratilmistir: Yunuslarin akcigerlerindeki bronslar ve hava kesecikleri, basinca karsi son derece dayanikli kikirdak halkalarla korunmustur.

Yunuslarin vucutlarindaki bir diger yaratilis ornegi ise, vurgun tehlikesine karsi alinan tedbirdir. Dalgiclar su yuzeyine hizli cikislarda basinc farkindan kaynaklanan bu tehlikeyle karsilasirlar. Vurgunun nedeni, akcigerlere cekilmis olan havanin ani bir bicimde kana karisarak damarlarin icinde hava kabarciklari olusturmasidir. Bu baloncuklar kan dolasimindaki duzeni bozarak olum tehlikesi meydana getirir. Balinalar ve yunuslar ise bizler gibi akcigerleriyle solumalarina karsin boyle bir problemle asla karsilasmazlar. Bunun nedeni, derinlere dalarken insanlar gibi dolu cigerle degil, bos cigerle hareket etmeleridir. Cigerleri hava ile dolu olmadigi icin, bu havanin basinc degisikligi nedeniyle kana karismasi ve dolayisiyla "vurgun yeme" tehlikesi ile karsi karsiya kalmazlar.

Ama asil soru burada ortaya cikar: Eger cigerlerini hava ile doldurmuyorlarsa, oksijensiz kalip bogulmaktan nasil kurtulurlar?

Bu sorunun cevabi, bu canlilarin kaslarindaki yuksek orandaki "miyoglobin" proteinidir. Bu miyoglobin proteinleri, cok yuksek miktarda oksijen molekulunu kendi uzerlerine baglar ve muhafaza ederler. Yani canli icin gereken oksijen, cigerdeki havada degil, dogrudan kaslarin icinde saklanir. Yunuslar ve balinalar bu sayede uzun sure nefes almadan yuzer ve diledikleri kadar da derine dalabilirler. Insanlarda da miyoglobin proteini vardir, ama cok daha az oranda oldugu icin, ayni yuzme serbestligini saglamamaktadir. Yunus ve balinalara ozel olan bu biyokimyasal ayarlama, elbette bilincli bir tasarimin acik delilidir. Allah, her canli gibi deniz memelilerini de icinde bulunduklari sartlara en uygun vucut yapilariyla yaratmistir.

kaynak: hayvanlar alemi.***

İklim Değişikliğinin İspatı...

2007-04-27T01:00:00.000-07:00

>Avrupa'daki 17 ulkeden bilim adamlari, baharin 30 yil onceye kiyasla artik 6 ila 8 gun daha erken geldigini saptadilar. Isi yukselmesinin en cok goruldugu Ispanya'da, bu mevsimin 2 hafta kadar erken basladigi ortaya cikti.

Arastirma sonucu, ciceklerin ne zaman actigi ve yapraklarin ne zaman filizlendigi gibi, dogadaki rutin olaylardaki degisimleri inceleyen 125 bin arastirmaya dayandirildi. Arastirma ekibi, 1971-2000 yillari arasinda, 21 Avrupa ulkesinde 542 bitki ve 19 hayvan turu uzerinde yapilan gozleme dayali arastirmalarin sonuclarini degerlendirdi. ''Global Change Biology'' dergisinde yayinlanan arastirmada ayrica, sonbaharin da ortalama 3 gun geciktigi saptandi.

Bilim adamlari, ''bu arastirmanin, kita iklimindeki degisikliklerin mevsimlerin zamanini etkiledigini kanitladigini'' belirttiler. Arastirmada, inceleme kapsamindaki bitki, agac ve ciceklerin yuzde 78'inin erken actigi, sadece yuzde 3'unun acmasinin geciktigi belirlendi. Arastirmayi kaleme alan Dr. Tim Sparks, tum kitada yetisen at kestanesinin bu konuda iyi bir gosterge oldugunu bildirdi. Sparks, simdi de iklim degisikliklerinin birbirine bagimli bitki ve hayvanlar uzerindeki etkisinin incelenmesi gerektigini soyledi. Dr. Sparks, tirtillarin mese agaclarindan beslendigini, kuslarin da tirtillardan beslendigini hatirlatarak, turler arasindaki bu uyumdaki bir bozulmanin gida zincirinde sorunlar yaratabilecegini belirtti.

Not: "Biology" ve "Sparks" kelimeleriyle arama yapilmistir...

İklim Değişikliğinin İspatı...

2007-04-26T23:30:00.001-07:00

Pil...

2007-04-26T23:00:00.001-07:00

>PIL/AKU KULLANIMI ve ATIK PILLER ILE AKULERIN ZARARLARI

Evlerde, isyerlerinde, ulasimda ve sanayide onemli miktarda pil kullanilmaktadir. Piller, motorlarda, elektronik cihazlarda, saatlerde, kameralarda, hesap makinelerinde, isitme aletlerinde, kablosuz telefonlarda, oyuncaklarda v.b. yerlerde genis bir kullanim alani bulmaktadir. Son yillarda artan pil kullanimi insan sagligi ve cevre icin potansiyel tehlike olusturmaktadir. Dolayisiyla kullanilmis pillerin tehlike olusturmamasi icin ayri toplanmasi, tasinmasi ve geri kazanilmasi gerekmektedir. Ayrica pillerdeki tehlikeli ve zararli metallerin azaltilmasi da zaruri bir konudur.

Avrupa ve Amerika’da bir kisi normalde yilda 2 adet dugme pili, 10 adet normal (A, AA, AAA, C, D, 9-V) pil kullanmaktadirlar. Almanya’da kisi basina yillik pil tuketimi 11 adettir. A.B.D., Avrupa ulkeleri ve Turkiye’de agirlikli olarak alkali piller ve karbon-cinko piller kullanilmaktadir. Almanya’da 1996 yilinda 857 milyon adet aku ve pil satildi. Bunlarin %82’i (23.000 ton) karbon-cinko ve alkali pillerdir. 83 milyon adet (3.500 ton) yuksek oranda tehlikeli zararli madde iceren pil satilmistir. Amerika’da 1992 yili verilerine gore 2.82 milyar adet karbon-cinko ve alkali pil satilmistir.

Almanya gibi ulkelerde pil kullanan herkes pillerin cevreye zarar vermeden uygun sekilde geri kazanilmasindan sorumludur. Atik piller emniyetli sekilde kullanilmali, paketlenmeli, depolanmali, toplanmali, tasinmali ve bertaraf edilmelidir. Atik pillerde cope atildigi zaman hava, su ve toprak kaynaklarini kirletir.

Turkiye’de tuketilen pil turleri belirlenmelidir. Ozellikle civali ve kadmiyumlu pillerin ulkeye girisinde sinirlamalar getirilmelidir. Ithalatci firmalar bu konuda onceden uyarilmalidir. Kullanicilar (ozellikle hastaneler) bu konuda bilgilendirilmelidir. Geregini yerine getirmeyenler cezalandirilmalidir.

Aku ureticileri kesinlikle bayileri vasitasiyla akuleri geri kazanmali ve cevreye zarar vermeyecek hale donusturmelidirler. Bu konuda ilgili aku ureticileri ile toplantilar yapilip geregi devreye girdirilmelidir.

Bunlarin ulkede kullanimim sinirlandirilmalidir. Istanbul’da pil tuketimi yilda 5 milyon ile 18 milyon adet arasinda degismektedir. A.B.D.’de yilda tuketilen pil miktari 3 milyardir. Bu pillerin %75’i Alkali pillerdir, %15’i cinko karbonlu pillerdir. Nikel-kadmiyumlu piller %1 oranindadir. Il belediyelerinden baslanarak pillerin ayri toplanmasi saglanmalidir. Bu konuda belediyeler asagidaki calismalari yapabilirler.

- Pillerdeki civa, kadmiyum ve kursun gibi zehirli agir metaller konusunda halki bilinclendirmek .

- Pillerin ayri toplanmasini saglamali. Kirmizi renkli pil kutulari ile pil toplama merkezleri olusturmak.

- Vatandaslarin pilleri nasil ayri toplayacaklari konusunda bilgilendirmek.

- Kirmizi renkli pil toplama araclari olusturmak.

- Pil toplama islemini Illerin geneline yayginlastirilmali.

- Pillerin depolama alanlarinda ayri ozel hucrelerde depolanmasi saglanmak.

- Medya’ya piller konusunda bilgi verilmek.

- Pillerin tehlikeli madde (civa,kadmiyum ve kursun gibi) icerdigini gelisi guzel kullanilmamasi gerektigini anlatmak.

- Akmis pillerin cok tehlikeli oldugunu, eldivensiz dokunulmamasi gerektigi ve ellerin mutlaka yikanmasi gerektigi ogretilmek.

- Pillerin tehlikeli madde icermesi sebebiyle dille kontrol edilmemesi gerektigi kamuoyuna duyurulmak.

Doga [26.08.2006]

2007-04-26T22:30:00.001-07:00

>Yabanarilari sicak cicekleri seviyorlar

Ingiliz bilim adamlarinin arastirmasina gore besin arayisina cikan yabanarilari sicak cicekleri tercih ettikleri gibi, en sessiz bolgeleri seciyorlar. Bu nedenle sunulan besin miktari disinda sicakligin da onemli oldugu sanilmakta. Yabanarilarinin bu davranisi bizim soguk havalarda sicak icecek tercihimizi andirmakta diyor Londra Universitesi’nden Lars Chittka.

Fakat burada ilginc olan yabanarilarinin cicekteki sicakligin rengine gore ayirt edebilmeleri. Chittka ile birlikte calisan bilim adamlari Bombus terrestris turu ariyi mor ve dort pembe cicek turunun uzerine birakmislar.

Tum besin kaynaklari ayni buyuklukteydi, sadece mor olanlari biraz isitilmisti diyen arastirmacilar Nature dergisinde arilardan %50’sinin mor ciceklere konduklarini yaziyorlar. Fakat pembe cicekler isitildiginda arilarin %60’i pembe cicekleri secmisler.

Ancak ayni renkte iki cicegin sicaklik farkini arilar ayirt edememisler. Bilim adamlari bu yuzden cicek renginin sicaklik hakkinda bilgi verdigini tahmin ediyorlar. Bilim adamlari ayrica bitkilerin, tozlasma sansini yukseltmek icin sicakliklarini ayarlayabildiklerini, bazi bitkilerinin sicakligi kendi kendilerine urettiklerini, digerlerinin ise gunes isinlarindan yararlandiklarini soyluyorlar.

Balina Puiji’nin mutlulugu

Beyaz balina Puiji’nin bir oglu oldu. Puiji, Chicago’daki Shedd Akvaryumu’nda yasiyor. Akvaryumun internet sitesindeki bilgilere gore anne ve yavrunun sagligi son derece iyi.

Yedi saatlik dogumun ardindan dunyaya gelen yavru balina 1,50m uzunlugunda ve 57 kilo agirliginda. Balinalar icin gec sayilacak bir yasta (20 yasinda) anne olan Puiji ise 3.20m uzunlugunda ve 680 kilo agirliginda.

Beluga olarak da bilinen beyaz balina, bilimsel adindan (Delphinapterus leucas) anlasildigi gibi yunuslarla akraba. Chicago akvaryumunda dogan yavru gibi tum yavrular yeni dogduklarinda pembe ve kahverenginde isildayan gri renkte oluyorlar.

Buyurken ise koyu griden acik griye ve daha sonra ise mavimsi beyaza donusuyorlar. Bes yasinda eriskinlige ulastiklarinda ise karakteristik beyaz renge burunuyorlar.

Ayrica kucuk kafasina karsin buyuk govdesi de dikkat cekicidir. Beyaz balinalarin alinlarinda melon olarak adlandirilan bir cikinti vardir. Bu cikinti hareketli oldugu icin balinara mimikler kazandirmakta. Bu sekilde sanki guluyormus ya da alnini kiristiriyormus gibi bir ifade beliriyor yuzlerinde.

Kuyruk yuzgeci bulunmayan beyaz balinalar, diger tum balinalarin aksine kafasini cevirmeye ve egmeye izin veren ense kaslarina sahip. Yavas yuzdugu bilinen beyaz balinalar sik sik suyun uzerine cikarlar. Ve cikardiklari farkli seslerle cok iyi iletisim kurduklari bilinmekte.

Kilometrelerce uzaga birakilan yabanarilari eve donus yolunu buluyorlar

Ingiliz bilim adamlari, yuvalarindan 13km uzaga birakilan yabanarilarinin bile eve donus yolunu bulduklarini kanitladilar. Newcastle Universitesi bilim adamlari, arastirma cercevesinde 20.000 yabanarisini tek tek numaraladiktan sonra Newcastle’deki Tyne vadisinde farkli yerlere birakmislar. Bir gun once saat 16.00’da en uzak mesafe olan 13km uzaga birakilan yabanarilari ertesi sabah 9.00’de yeniden "evlerine" donmusler.

Ancak sonuc sadece isci arilar icin gecerli. Kraliceler veya genc kraliceler yuvalarina donemediler diyor bilim adamlari. Deneyler sirasinda Avrupa’nin yer yerinde yaygin olarak gorulen Bombus terrestris yaban arisi (resimdeki ari) kullanilmis. Bilim adamlari elde ettikleri bilgilerle Ingiltere’de tehdit altinda bulunan bocek populasyonunu kurtarmak istiyorlar.

Sise Suyu Alirken...

2007-04-26T22:00:00.001-07:00

>ANKARA - Dunyada tuketimi giderek artan ve 1999’a oranla 2004’te ikiye katlanarak 154 milyar litreye ulasan sise suyu, cevre icin pahali bir bedel haline gelmeye basladi.

Amerikan Earth Policy Institute’un arastirmasina gore, sanayilesmis ulkelerde cogunlukla musluk suyundan daha saglikli olmayan kaynak suyu, siselemek icin harcanan enerji, dagitim ve ambalajinin yeniden kazanimi icin yapilan islem goz onune alindiginda, musluk suyundan 10 bin kat pahali hale geliyor.

ABD’DE BENZINDEN PAHALI
Sise suyunun litresinin 2,5 dolarlik fiyatiyla benzinden daha pahali oldugu belirlenen arastirmada, ABD’lilerin 2004’te 26 milyar litre ve kisi basina gunde 25 cl ile en cok sise suyu tuketenler oldugu ortaya cikti. ABD’lileri 18 milyar litreyle Meksikalilar, 12’ser milyar litreyle de Cinliler ve Brezilyalilar izledi.

Kisi basina tuketimdeyse Italyanlar 184 litreyle birinci sirada gelirken, 169 litreyle Meksikalilar, 164 litreyle Birlesik Arap Emirlikleri vatandaslari, 145’er litreyle Belcikalilar ve Fransizlar bunu takip etti. Sise suyuna talep, gelismekte olan ulkelerde de artti. Talep, 1999 ile 2004 arasinda ozellikle Hindistan’da 3 kat ve Cin’de de 2 kat artti.

SISELEME ICIN PETROL KULLANILIYOR
Suyu siselemekte kullanilan ve ham petrolden uretilen polietilen tereftalat (pet) maddesi icin, sadece ABD yilda 1,5 milyon varil ham petrol harcarken, bu miktar 100 bin otomobilin bir yillik yakit harcamasina denk geliyor. Tum dunyada pet sise uretimi icin kullanilan plastik, 2,7 milyon tonu buluyor.

ATIK SORUNU
Bununla birlikte ortaya atik sorunu da cikiyor. Yeniden kazanim konusunda incelemeler yapan Container Recycling Institute’un verilerine gore, ABD’de kullanilan pet su siselerinin yuzde 86’si yeniden kazanilmadan cope gidiyor. Pet siselerin dogada tamamen yok olmasi icin bin yila yakin bir sure gerekiyor

ICME SUYU SEBEKESINI DE ETKILIYOR
Buyuk olcekli sise suyu uretimi, zaman zaman icme suyu sebekesininde azalmasina ve Hindistan’da Coca Cola fabrikasinin Dasani suyunu uretimi sirasinda 50 koyun susuz kalmasi gibi durumlara da neden olabiliyor.
kaynak:ntv msnbc

Topraktaki Civa Yanginla Aciga Cikiyor

2007-04-26T21:30:00.001-07:00

Alaska ve Kanada’daki orman yanginlarinin, bu bolgelerde toprakta sakli duran insan sagligina zararli civanin atmosfere karismasina neden oldugu belirtiliyor.

Turkiye’nin Guney sahillerinde 7 yerde cikan orman yanginlarinda hektar agac kul oldu; komsu Yunanistan ve diger Akdeniz ulkesi Ispanya’daki yanginlarda da binlerce hektar ormanlik alan yok olmustu. Orman yanginlarinin ekosisteme zararlari ancak aylar sonra anlasilabiliyor. Alaska ve Kanada’nin batisinda 2004 ve 2005’te meydana gelen tarihin en buyuk orman yanginlarini mercek altina alan ABD’li ve Kanadali bilim insanlari, son yillarda artan yanginlarin daha cok civanin atmosfere karismasina neden olacagini belirtiyor.

Atmosferde artan civa orani insan beynine zarar verebiliyor ve dogumda cesitli biyolojik bozukluklara neden oluyor. Civa, ozellikle komur veya yakilmasiyla aciga cikiyor ve atmosferi kirleten ve insan sagligina direkt zehirleyici etkisi olan bir element. Tibbi ve diger bircok urunde 1990’li yillara kadar kullanilan civanin yerine artik insan sagligina zarari olmayan alternatif maddeler konuyor.

SAKLI CIVA ACIGA CIKTI

Sanayi Devrimi’nin baslangici sayilan 1750’den bu yana insanoglunun urettigi civa miktarinda belirgin bir artis var. Bu civa, atmosferik akimlarla kuzeye yoneliyor ve daha cok Alaska ve Kanada’daki sulak bataklik bolgelerdeki toprak tarafindan emiliyor. Uzmanlar, endustriyel faaliyetlerle aciga cikan civanin nufus yogunlugu dusuk kutba yakin bolgelere cokelmesinin bir anlamda bu zehirli maddeyi insanlardan uzak tuttugunu belirtiyor. Ancak, yeni bir arastirma kuzey ormanlarindaki yanginlarin, topraktaki bu civayi yeniden atmosfere karistirdigini ortaya koyuyor.

Arastirmayi yapan Michigan State University profesoru Merritt Turetsky, kuzey bolgelerde artan orman yanginlarinin civa oraninda ne kadar artisa neden oldugunu olcumledi. Bunun icin Kanada hukumetiyle ortaklasa calisan Turetsky, son 5 yillik surede meydana gelen yanginlari, yangin siddetini, yanan agac ve duman hacmini modelleyerek, atmosfere cikan civa miktarini hesapladi.

ALASKA VE KUZEY KANADA’DAKI YANGINLARA DIKKAT

Turetsky, buyuk alanlara yayilan orman yanginlarinin sanilandan cok daha fazla civa aciga cikardigini ortaya cikardi. Turetsky, Alaska ve Kuzey Kanada’daki yanginlarin bu bolgelerde toprakta sakli duran civayi aciga cikardigini vurguluyor. Turetsky’ye gore, bu civanin atmosfere karismasi onemli oranda kirlilige neden olacak. Aciga cikan civanin tahminlerin 15 kati oldugu belirtiliyor.

Turetsky, orman yanginlarindan sonra ortaya cikan civanin once tatli sulara ve dolayisiyla da besin zincirine karistigini belirtiyor. Ozellikle tatli ve tuzlu sulara karisan civanin baliklar tarafindan emildigini hatirlatan Turetsky, civanin geri yerlesmesinin zaman alacagini da vurguluyor. Turetsky’nin arastirmasi, Kuzey Amerika’nin karbon deposu olan kuzel bataklik bolgelerinin orman yanginlari nedeniyle bu karbonu atmosfere biraktiginin altini ciziyor. Turetsky, ayrica kuresel isinma nedeniyle ormanlarin ve sulak bolgelerin eskiye gore daha kuru olmaya basladigini ve bu surecin ormanlari yanginlara daha zayif hale getirdigi yonunde uyariyor.

Kaynak: Arastirma Geophysical Research Letters dergisinde yayimlanmistir.

Amazon'da Bozulmamis Iskelet... |25.08.06|

2007-04-26T21:00:00.001-07:00

Brezilya'nin kuzeyindeki Amazon bolgesinde 800-1200 yillari arasinda gomulen bir yerlinin ilk kez bozulmamis halde bulunan iskeleti gun isigina cikarildi.

11 yil once 50 kadar arkeolog tarafindan baslatilan 'Orta Amazon Projesi' calismalarina katilan arkeolog Anne Rapp Py Daniel, Hatahara bolgesinde bulunan iskeletin mukemmel bicimde bulundugunu belirtti.

Anne Rapp Py Daniel, 1.50-1.60 metre boyundaki yerlinin cinsiyetinin saptanamadigini, ancak bir gence ait oldugunun anlasildigini soyledi.

Ekipteki bir baska arkeolog olan Helena Lima, bir metre derinliginde gomulu olan iskeletin bugune kadar mukemmel bicimde kalmasini sari kile gomulmus olmasina bagladi.

Lima, bugune kadar sadece daginik halde kemikler bulundugunu soyledi.

Iskeleti bulunan yerlinin, bilim adamlari tarafindan 'Paredao' olarak anilan donemde (8-12'nci yuzyillar arasinda) ve Portekizlilerin Brezilya'ya gelisinden cok onceki bir donemde yasadigi belirtiliyor.

Not: "Lima" ve "Paredao" kelimeleri ile arama yapilmistir...

Turkiye Cevizleri Tehdit Altinda, Bahcesaray Cevizleri de...

2007-04-26T20:30:00.001-07:00

>Turkiye Cevizleri Tehdit Altinda, Bahcesaray Cevizleri de...

Bugun bir ceviz memleketi olan ulkemiz, yurtdisindan ceviz satin alir hale geldi. Ceviz tomrugu ihrac etmeye baslayip surdurdu. Dolayisiyla ulkede dikili ceviz varliginin buyuk bir bolumu yok edildi, ustelik kesilen agaclarin yerine yenilerinin dikilmesi yakin zamana dek akla bile gelmedi.

Ceviz fidani veya asili ceviz fidani dikimine ilgi yildan yila artmaktadir. Ne var ki asilanmamis fidanlarin meyve verecek yasa erismesi yaklasik 15 yil gibi uzun bir sureyi gerektirmektedir. Asili fidanlar ise ilk meyvesini dikiminden neredeyse bir yil sonra bile verebilir.

Ama bir ceviz agacinin govdesinin faydalanilabilecek bir tomruk haline gelebilmesi yaklasik 100 yili bulur. Bu koskoca bir asir demektir. Uygun bir arazide yeseren ceviz agaci 400 yila kadar yasayabilir.

Tarim ve Koyisleri Bakanligi verilerine gore 120 000 ton olan ic ceviz uretimimiz Turkiye Ceviz Calisma Grubu Baskani Prof. Dr. Yasar Akca’nin tespitlerine gore aslinda 60-70 000 ton civarindadir.

Ayni kaynaga gore, tahminen 15 000 ton ic ceviz ithal edilmekte, 500 ton kadar ceviz de ihrac edilmektedir. Bu sayilar ve ulkenin olanaklari goz onune alindiginda, cevizin yetisme ortamlarindan olan Anadolu topraklarinda ne kadar yetersiz uretildigi acikca ortaya cikmaktadir. (www.ceviz.gen.tr)

Turkiye ceviz agaclarini kaybediyor

Ne yazik ki 1960 li yillarin ortalarindan itibaren 1980 li yillarin ortalarina kadar Turkiye, buyuk bir yanlis karar neticesinde, ceviz tomrugu ihrac etmeye baslayip surdurdu. Dolayisiyla ulkede dikili ceviz varliginin buyuk bir bolumu yok edildi, ustelik kesilen agaclarin yerine yenilerinin dikilmesi yakin zamana dek akla bile gelmedi.

Ne zaman ki ceviz varligi yokluk haline donustu o zaman cevize yonelik gerek resmi kurumlarin gerekse ozel kisilerin ilgisi de artti. Ancak bir fidanin kesilen agacin boyutlarina gelebilmesinin en az 100 yili buldugu dusunulurse kaybedilen biyolojik kutlenin degeri daha da iyi anlasilabilir.

Tabii bu kutleye bagli olarak agac verimliligi de kaybedilmis bir deger olarak karsimiza cikar. Dolayisiyla bugun bir ceviz memleketi olan ulkemiz, yurtdisindan ceviz satinalir hale gelmistir.

10.05.1989 yilinda alinan bir kararla ceviz agacinin hassas durumu nedeniyle kesimi ozel bir statuye baglanmistir. Buna gore ozel mulkiyetteki cevizler ancak Orman Genel Mudurlugu birimlerinin olusturacagi heyetlerin, yasadaki kesime izin veren maddelere gore hazirlayacagi rapor esas alinarak kesilebilir.

Fakat gerek mobilyacilarin, gerek silah yapimcilarinin baskilari bu yasanin yozlastirilarak kullanilmasina neden olmustur. Boylece duzmece raporlarla ulkedeki ceviz katliami durmaksizin gunumuze dek gelmistir. Ornegin ozellikle Bitlis ve Siirt illerinde ceviz varligi neredeyse yok seviyesine inmistir.

Ceviz agaclari ve Bahcesaray

Van’in Bahcesaray Ilcesi, dere boylarinda ceviz agaclarinin toplu halde gorundugu nadir ozellikte bir yerdir. Bu acidan ilce h�l� onemini yitirmemistir. 1998 yilinda bolgede 120 000 kadar ceviz agaci oldugu tahmin edilmekte idi. Cevizin onemine binaen donemin kaymakami ceviz agaclarinin korunarak cogaltilmasini hedefleyerek CEKUL VAKFI ile bir proje baslatmisti (Bak kutu 1).

Dik yamacli, cevresi yuksek daglarla sarili Bahceraray, ayni zamanda buyuk hasarlara yol acan heyel�nlara ve sellere karsi sahip oldugu ceviz koruluklari ile korunur.

Yore halki icin ise cevizin meyvesi surekli bir gelir kaynagidir.

Kiyim sirasi Bahcesaray’da

Turkiye’de ceviz agaclarinin yok edilmesine neden olan surec duyumlarimiza gore su sirada Bahcesaray icin baslamistir. Yillardir yapilan calismalar tam da kesimleri nispeten durdurmusken, ozellikle yol sorununun kismen giderilmesinin de etkisiyle, tuccarin gozunu bu ilceye cevirmesine neden olmustur.

Bahcesaray’da Haziran ayinda, kesilmis tonlarca agac tomrugu buyuksehirlerin yolunu tutmustur. Agaclarin kesimlerinin gerekceleri suphelidir. Nedense birdenbire Bahcesaray’in cevizleri ayni yil, ayni tarihlerde kesime uygun hale gelmistir. Bu durum suphe uyandirmaktadir.

Yore insaninin maddi ihtiyaclari yillardir surmektedir. Bu ihtiyaclar ellerindeki degeri, az bir bedel karsiligi kaybederek degil, tam tersine, CEKUL VAKFI ile Kaymakamlik girisimi sayesinde gelisen uretim kalitesinin arttirilmasi, meyvenin islenerek katma degerin saglanmasi ve fidanlik olusturarak Bahcesaray’in bir asili ceviz fidani uretim merkezi haline getirilmesi ile mumkundur. Bunu gozardi eden kimi cikar gruplari ne yazik ki yoreyi, ulkenin ceviz varligini tumuyle yitirmis diger bolgelerine benzetme ugrasi icindedir. Bolge insaninin gelecegi icin koruyarak kullanma ve uretme ilkelerinin hayata gecirilmesi ve yogunlasan supheli kesimlerin acilen mercek altina alinmasi, gerekli denetimin baslatilmasi Bahcesaray’daki kirsal kalkinmanin onemli bir sartidir (EK 2).

Yukaridaki bilgiler isiginda Doga Gozculeri Dernegi, Bahcesaray ceviz agaclarinin onemsenmesi, surmekte olan supheli kesimlere karsi korunmasi ve arttirilmasi yonunde tum ilgilileri sorumlu bir durusa davet eder.

Sahika ERTAN Asaf ERTAN

DOGA GOZCULERI Yonetim Kurulu Adina

Kurucu Uye

Bahcesaray Cevizlerini Yasatalim ve Cogaltalim

"Bahcesaray Cevizlerini Yasatalim ve Cogaltalim Projesi" (www.cekulvakfi.org.tr) kapsaminda Bahcesaray’a 6000 asili, 12.000 asisiz olmak uzere toplam 18.000 ceviz fidani dikilmistir. Bunlarin cogunlugu ozel mulkiyetteki arazilere dagitilirken bir kismi da ornek ceviz koruluklari olusturmak amaciyla hazine arazilerine dikilmistir.

Proje kapsaminda yapilmasi gereken tohumdan fidan uretimi gerceklestirilmistir. Bu fidanlarin bir kismi asilanmistir. Ayni amacla kaymakamlik arazisinde de calisma yapilmistir.

Egitim amaciyla, Belediye Baskani’nin ve Kaymakam’in belirledigi kisiler cesitli zamanlarda Bolu, Duzce, Istanbul ve Van fidanliklarinda asi egitimi almislardir.

Ceviz uzmani Sel�mi Bayrak ceviz yetistiriciligi hakkinda genel bilgiler vermek ve asilama, budama, bakim tekniklerini ogretmek amaciyla egitim etkinlikleri kapsaminda ilceyi ziyaret etmistir.

Kadinlarin da etkinliklerde yer alabilmesini saglamak amaciyla Baskent Universitesi ogretim uyelerinden Dr.Efsun Karbudak yonetiminde saglikli beslenme egitimi uzerine bir sohbet ve 10 yerli hanim ile, bir ilkokulda, izleyicilerin onunde cevizli besin maddeleri uretimi uygulamasi gerceklestirilmistir.

1998 - 2000 G 2001 yillari sonbahar aylarinda CEKUL VAKFI’nin tesvik ve duzenleme katkisiyla yerel yonetimin de destegi ile ceviz meyvasi yetistiriciligini tekrar canlandirmak amaciyla uc ceviz senligi yapilmis iyi yetistirilmis ceviz agaclarinin sahipleri oduller almistir. Ayrica en iyi bahce dalinda da oduller dagitilmistir. 1998 yilinda derece alan 4 ceviz agaci meyvesinde yapilan incelemelerde bu cevizlerin, koy cesidi olarak tescili icin Tarim ve Koyisleri Bakanligi’nin koydugu esaslara uygun oldugu belirlenmistir. Ceviz projesi calismalari 2004 yilina dek surdurulmustur.

1999 yilinda yasli ve verimden dusmus bu yuzden de kesilmesi gereken agaclari ve kar devriklerini degerlendirme amacli bir ceviz isleme atolyesi kurulmus Istanbul’dan gelen ustalarin verdigi egitimle yoredeki gencler egitilerek ustalik kazanmislardir.

2003 yilinda ceviz projesiyle baglantili olarak yorede ekonomik kalkinmaya destek olmasi umuduyla bolgede yetisen yumrulu, rizomlu ve soganli bitkilerin yani geofitlerin uretilmesine yonelik bir diger proje yurutulmustur.

Turkiye Cevizleri Tehdit Altinda, Bahcesaray Cevizleri de...

2007-04-26T19:30:00.001-07:00

Bitkilerin de Dili Var

2007-04-26T19:00:00.001-07:00

>Bitkilerin de Dili Var

Ne sinir lifleri ne de beyinleri ve kaslari ya da agizlari var, ama yine de yasayan her organizma gibi, bitkiler farkli uyarilara cesitli salgilarla tepki gosterebiliyor. Mesela zararli boceklerin saldirisini bitkiler, kokulu salgilarla uzaklastiriyor. Bilim adamlari, koku maddelerinin biyoaktivitesinin ayrintili bir sekilde incelenmesine izin veren yeni bir deneysel model gelistirdi.

Ne sinir lifleri ne de beyinleri ve kaslari ya da agizlari var, ama yine de yasayan her organizma gibi bitkiler de disaridan gelen uyarilara reaksiyon gosterebiliyorlar. Bitkilerin mesajlarini duyabilseydik, belki de ormandaki yuruyuslerimizi buyuk bir gurultu icinde yapmak zorunda kalirdik. Ama ne iyi ki bitkiler sadece optik ve kimyasal uyarilar veriyor.

Bitkilerin, isik, su veya besleyici madde gibi abiyotik faktorler disinda, herbivorlar (bitkisel besinlerle beslenen canlilar) ve patojenlerle (bakteri, virus, mantar) de basa cikmalari gerekiyor.

Onlarin hareketsiz olmalari, haserelere karsi savunmasiz kaldiklari anlamina gelmez.

Cunku her zaman ya da sadece ihtiyac halinde kullandiklari cok sayida koruma ve savunma mekanizmalarina sahipler. Dikenler veya yakici tuyler bitkiyi her zaman koruyan fiziksel savunma mekanizmalaridir.

Bana dokunma

Mesela isirgan otunun uyarisini:"Bana dokunursan, yakarim!" seklinde cevirebiliriz.

Fiziksel korunma disinda bitkiler dogrudan dogruya haserelere zarar veren zehirli maddelerle de kimyasal savunma yapabiliyorlar. Bununla birlikte kimyasal savunma maddelerinin uretimi bitkiler icin cok zahmetlidir ve cok fazla enerji gerektirir. Iste bu nedenle kimyasal savunma sadece ihtiyac halinde yapiliyor.

Bocek saldirisi karsisinda salgilanan cesitli koku maddeleri, bitkiye zarar veren bocekleri yiyerek azaltacak yirtici bocekleri cekebilir. Bilim adamlari gerci bu kokulu salgilarin, yakindaki bitkileri de uyarabilecegini tahmin ediyorlardi ama bitkilerin bu uyari sinyaline ne sekilde tepki gosterdikleri hala merak konusudur.

Bu reaksiyon koku maddesinin yapragin uzerine ulasmasiyla baslar ve sinyal iletimiyle devam eder.

Komsu agaca uyari

Aslinda saldiriya ugrayan ve ugramayan bitkiler arasindaki iletisimin varligiyla ilgili ilk kanitlari Ian Baldwin, 1983 yilinda ortaya koymustu.

Kavak ve akcaagacta meydana gelen "yaralanmalarda" zehirli fenoller ve tanenler uretildiginde, henuz zarar gelmemis komsu agacta fenol ve tanen iceriginin ayni oranda yukseldigini gormustu bilim adami.

Benzer sonuclara sogut (Salix sitchensis) arastirmasiyla ulasan D.Rhoades, tirtillar tarafindan yenen yaprak kalitesinin, yara almamis bitkilerinkine gore daha dusuk oldugunu gormus. Ayni etki, saldiriya ugrayan bitkilerin yaninda buyuyen ancak kokleri temas etmeyen komsu bitkilerde de gorulmekte.

Bunun en iyi aciklamasi yarali ve yarali olmayan bitkiler ve henuz zarar gormemis komsu bitkiler arasinda ucucu organik maddeler (VOCs: volatile organic compounds) araciligiyla iletisimin varligi olabilirdi.

Dili kanitlamak

Yirmi yil oncesine ait bu arastirmalar, bircok bilim adamini "bitkilerin VOCS araciligiyla iletisimi" uzerine calismalari icin bir zemin olusturmustu.

Cok sayida arastirma ote yandan, bir bitki dilinin kanitlanmasini zorlastiran, deneysel zorluklari da ortaya cikardi. Bitkiler arastirmalarin bircogunda gercek olmayan deneysel kosullara maruz birakilmistir.

Mesela hava gecirmez kaplara konan bitkilerde cok sayida sorun olusmustur. Bu duzenleme yuzunden koku maddeleri hazne icinde yogunlasirken, bitkinin fizyolojik statusu de degismekte. Fotosentez surecleri islemeye baslayinca da haznedeki CO2 orani duserek, karbon bilesimlerinin azalmasina yol acmakta.

Bitkiler bu eksikligi dengelemek icin, gozeneklerdeki acikliklari arttiriyorlar.

Ama ne var ki bu surec yuzunden mezofil hucreleri yogun olarak koku maddelerinin etkisinde kaliyorlar ve bitkinin dogal koku maddesi oranina gore ayarli reaksiyonu degismekte.

Ancak surekli hava akimi saglayan acik sistemlerle bu karisikliklar onlenebilmekte.

Yontem araniyor

Bu amacta saglikli bitki yerine, kesilmis yapraklar veya dallar kullaniliyordu. Ama daha sonralari kesik yapraklardaki herbivor azaltici koku maddesi bilesiminin saglikli bitkilerinkinden farkli oldugu anlasildi.

Bitki kesildiginde, bitkinin tum fizyolojik statusunu degistiren onemli bakim unsurlari kaybolmus olur. Bu nedenle de kesik yapraklar ve dallar ne koku ureten ne da alici bitkinin incelenmesi icin uygun degildir.

Sentetik koku maddelerinin kullanilmasi, bitki tarafindan salgilanan VOC karisiminin parcalanmasina ve aktif maddelerin tanimlanmasina izin vermekte.

Burada zor olan bitkilerin dogal miktarda koku maddesi salgilamasini saglamak, cok sayida bilesimler arasindaki baglantiyi bulmak ve bocegin bitkiyi kemirmesine karsi salgilanan koku karisimindaki azalmayi takip etmek.

Oysa acik havada gerceklestirilen arastirmalar daha gercekci deneysel kosullara imkan vermekte.

Yeni bulgu

Ornegin R.Karban ve ekibi 2000 yilinda, zarar gormus kokulu Amerikan calisi (Artemisia tridentata) yanina dikilen tutun bitkisinin (Nicotiana attenuata), herbivorlardan daha az zarar gordugunu ve digerlerine gore daha fazla tohum urettigini gormus.

Ancak sentetik koku maddeleriyle yapilan deneylerle, tutun ve bu kokulu cali arasindaki iletisim kanitlanamamisti. Max-Planck Enstitusu bilim adamlari son calismalariyla, kokulu col calisi tarafindan salgilanan VOC karisiminin yanindaki tutun bitkisi uzerinde dolayli bir etkisi oldugunu gostermekte.

Karisim icindeki iki molekul, dogrudan dogruya savunma maddeleri uretmek yerine, sadece herbivor saldirisi sirasinda uretimi arttiriyor veya hizlandiriyor, diye acikliyor bilim adamlari.

Kokulu col calisinca, tutun bitkisine (alici bitki) sadece bocek saldirisi sirasinda yapilan uyari, VOCS araciligiyla yapilan dogrudan savunmanin "hesapli" turu olsa gerek.

Bitkinin enerjisi

Bitkiler savunma mekanizmalarini calistirmak icin, buyume veya ureme icin gerekli enerji ve kaynaklarini harcamak zorundalar.

Yani bir bitki savunma mekanizmalarini surekli kullandiginda, boceklerin saldirisina ugramasa bile "savurganligini" sagligiyla oder. Sonucta saglikli buyumesi icin gerekli enerji kaynaklarinin onemli bir kismini boceklerden korunmak icin kullanmistir.

Jena Max-Planck Enstitusu bilim adamlarina ait son bir arastirma yazisinda iki ilkeyi birlestirerek yukarida soz edilen sorunlari onleyen deneysel bir model sunulmakta. Bu modelde uyarici ve alici bitkilerin araliksiz olarak hava almasini saglayan acik bir sistem kullanilmakta.

Bu sistemde uyarici ve alici bitkiler koklerinin temas etmemesi icin pleksiglas kutulara yerlestirilmekte. Alici bitkinin arkasinda kutu icindeki hava akimi saglayan bir vantilator calisiyor. Temiz hava kutunun uzerindeki bir acikliktan cekilmekte. Bu deneyde koku maddesi ureten yabani ya da genetik bitki kullanilmakta.

Iste bu sekilde uyarici bitki tarafindan salgilanan koku karisiminin, alici bitki uzerindeki etkisi dogadaki kosullara benzer bir sekilde test edilebilmekte.

Bitkide savunma reaksiyonu ne zaman harekete geciyor?

Bitkiler, aldiklari yara turune gore, bunun bir dolu tanesi mi yoksa bir tirtilin marifeti mi oldugunu algilayabiliyor. Max-Planck Enstitusu bilim adamlari bu algilama yetisinin kimyasal madde olmadan isledigini buldular. Bilim adamlari daha onceleri bitkideki savunma reaksiyonunun, tirtilin tukuruk salgisina bagli olarak gelistigini saniyorlardi.

Wilhelm Boland, yaprak kemiren bir tirtili taklit eden bir robot sayesinde, savunma reaksiyonunun tukuruk salgisindan cok mekanik yaralarin etkisiyle harekete gectigini saptadilar.

MecWorm olarak adlandirilan robot, minik igneyi yapraga batirarak tirtilin kemirme davranisini taklit ediyor. Robot yapragin uzerine herhangi bir kimyasal madde birakmamasina ragmen bitkiler kimyasal savunma sinyalleri gonderiyorlar.

Bitkideki savunma reaksiyonunun harekete gecmesi icin, robotun tipki gercek tirtil gibi cignemesi gerekiyordu. Cunku yaprak sadece bir pinset ya da bisturi ile yirtildiginda bitki reaksiyon gostermemis. Gercek dusmanlar ve kisa vadeli mekanik etkiler arasindaki farki algilama yetisi, bitkiye kimyasal savunma reaksiyonunu bosa harcamamasini sagliyor.

Sonucta kimyasal karisim mesela dolu yagmurunda ise yaramiyor dolayisiyla da kaynaklar ve enerji bosu bosuna harcanmis oluyor. Bir motor ve yuvarlak pimden olusan MecWorm tirtil robotu, bilgisayarla calistirildiginda pimle duzenli araliklarla vuruslar yapiyor.

Deney sirasinda kullanilan fasulye yapragi (Phaseolus lunatus) hava gecirmeyen bir hazneye yerlestirilmekte. Bes saniye araliklarla on yedi saat boyu yapilan pim vuruslari sonucunda yaprak (Tetranynchus urticae) fasulye bocegi ve diger bocek larvalarina gosterdigi reaksiyonun aynisini gostermekte.

Insan VUcudunun Gizemleri !!!

2007-04-26T18:30:00.001-07:00

>*Vucudumuzda bulunan yagla 7 iri sabun kalibi yapabiliriz.

*O kadar cok karbon tasiriz ki bunlari b�r araya toplayip kullanmak mumkun olsa; 9000 adet kursun kalem yapabiliriz.2200 kibrite yetecek kadar fosforumuz, 250 gramdan fazla surfurumuz, bir kasik dolusu muz magnezyummus, 5 cm boyunda bir civi yapacak kadar demirimiz vardir.

*Vucudumuzda 25 milyar oksijen alici kirmizi kan yuvarlaklari bulunmaktadir. Bunlari bir yuzey uzerine yayacak olursak 2570 metre karelik bir alani kaplar.

*Bebekken 270'den fazla kemigimiz varken, buyudukce bunlarin bazisi birbiriyle kaynasarak sonunda sadece 206 kemikle kaliriz.

*Kalbimiz normal olarak dakikada 70-72 kere atar. Bu atisa gore, 70 yasindaki insanin kalbi 2500 milyon kere atmis ve bu sure icindede 167561600000 kilo kan, damarlarimiza pompalamistir

*Normal bir vucut isisi ile, insanin dayanabilecegi en sicak suyun isisi 110�C 'dir.

*Normal bir insan vucudunda bulunan elektrik, 25 Wattlik bir lambayi dakikalarca yakabilir.

*Esmerlerde 120 bin, sarisinlarda ise 140 bin adet sac teli vardir. Her gecen gun basimizdan 25.000 arasinda sac teli kopar ve yerine yine ayni sayida yenileri cikar.

*Tek bir dakika icerisinde 1025 cm kupluk havayi icimize ceker, 4 kilograma yakin kani vucudumuz icinde devrederiz.

*Yapilan arastirmalara gore 6 dakika su altinda kalabilir, 20 dakika nefesimizi tutabilir, sifirin altinda 103 derecelik bir soguga karsi koyabiliriz. 30 gun ac 110 saat da uykusuzluga dayanabiliriz.

*Tirnaklarimiz bir yilda 3,75 metre kadar uzar.

*Insan dogduktan bir kac gun sonraya kadar, hic birsey duymayacak kadar sagirdir.

Nefes Tutmanin Sirri

2007-04-26T18:00:00.001-07:00

>Bir insanin nefesini tutma suresi en cok suya dalmada soz konusu olur. Insanlar binlerce yil denizin 30 metre altina kadar kendi ciger gucleriyle daldilar, sunger ve inci avciligi yaptilar. Ne var ki istedikleri kadar saglam ve guclu olsunlar nefeslerini tutarak su altinda birkac dakikadan fazla kalabilmeyi basaramadilar.
Insanlar, dalgic elbiseleri ile dalmaya 1800'lu yillarin baslarinda basladilar ama bu sefer de bir hortuma bagimliydilar. Su altinda tuplerle ozgur ve yatay yuzebilmek 1940'lardan sonra mumkun olmustur. Gozunu hep havaya dikmis olan insan, ucmaya basladiktan neredeyse yarim asir sonra deniz altinda tuple serbestce yuzmeye ve bunun sonucu olarak deniz altini kesfetmeye baslamistir.
Gerci gunumuzde tupsuz serbest dalista yarismacilar 5 dakikayi asip, 100 metreden fazla derine inebiliyorlar ama cok ozel bir teknik uygulamayi gerektiren bu sureler ve derinlikler, normal insanin nefes alma kapasitesinin arttirildigi anlamina gelmez.
Nefes alip verme olum anina kadar suren bir yasam suresidir. Solunum durmasi olum belirtisi olarak kabul edilir. Oysa vucut oksijen almadan da bir iki dakika yasayabilir. Bu nedenle suda bogulanlara ya da soluk borusu tikandigi icin solunumu duranlara uygulanacak yapay solunum, olmek uzere olan kisinin yasamini kurtarabilir.
Soluk verildiginde cigerlerdeki havanin tumunun bosaldigi sanilir ama cigerlerde epey bir miktar hava kalir. Insan kendini ne kadar zorlarsa zorlasin, her bir cigerinde kalan havayi l ,5 litrenin altina dusuremez. Insanlar akcigerlerini tam kapasite ile calistirmazlar. Her nefes alis veriste cigerlerindeki havanin altida birini kullanirlar dolayisiyla rezerv bir solunum guclen vardir.
Saglikli, genc bir insan nefesini yaklasik 3 dakika tutabilir. Egitimle bu sure cok az daha uzatilabilir ama bu sureden sonra insanda suur kaybi baslar. Iste bu sirada vucudun koruma mekanizmasi devreye girer ve uzun sure soluksuz kalmasina izin vermez. Insan kendini zorlayarak morarincaya kadar nefesini tutsa bile bogulmaz, yalnizca bayilir ve hemen o anda solunum yeniden baslar.
Insan vucudu fazla miktarda oksijen depolayamaz. Insanda oksijen yetersizligini ikaz edecek sensorler de yoktur. Dagciliga yeni baslayanlar yukseldikce oksijenin azaldigini fenalasmaya baslayinca anlarlar. Vucut alyuvar sayisini arttirarak yukseklerdeki oksijen azligina alismayi saglar. Insani nefes almaya zorlayan vucuttaki oksijenin azalmasi degil kandaki karbondioksit oraninin artmasidir. Bu oranin artmasiyla beyindeki nefes alma mekanizmasi tetiklenir ve insan daha sik nefes almaya baslar.
Suya dalmadan once derin derin nefes alanlar oksijen depoladiklarini sanirlar ama aslinda vucutlarindaki karbondioksit seviyesini dusururler. Bu sayede nefeslerini 30 saniye daha fazla tutabilirler

300 Yillik Hava Tahmini... |07.08.06|

2007-04-26T17:30:00.001-07:00

> Japonya, super bilgisayarlarin yardimiyla onumuzdeki 300 yilda meydana gelebilecek tayfun, firtina, tipi, kuraklik ve diger hava kosullarinin bir raporunu cikarmayi planliyor.

Gelecek yil baslayacak projede, NEC tarafindan uretilen ve dunyanin en hizli bilgisayarlarindan biri olan Earth Simulator kullanilacak. Earth Simulator' 35.6 terraflopluk hizilya Top500 listesinde 10'uncu sirada bulunuyor.

Japonya, Bilim Bakanligi'nin yuruttugu calismalara destek niteliginde gerceklestirilen proje sayesinde onumuzdeki 300 yilin kuresel isinma raporlarini hazirlayacak ve tedbirlerini buna gore alacak.

Risk alanlari belirlenecek

Earth Simulator'in hizi, uzun donemli atmosfer basinci, hava sicakliklari, okyanus akintilari, deniz suyu sicakliklari gibi verilerin bir potada eritilmesinde kullanilacak.

Sonuclar, olabilecek tayfunlarin rotalarinin belirlenmesine yardimci olacak ve asiri yagis alacak, karla kaplanacak, yuksek dalgalarla yikanacak veya ruzgardan ucacak bolgelerin belirlenmesine yarayacak.

Uzun zaman yayilmali

Cevre Burosu yetkililerinden Tomonori Otake, "kisa zaman sureclerinde risk altinda olan yerleri gorebiliyoruz" diyor: "Ama potansiyel bolgelerde erken tedbir alabilmek icin uzun donemli calismamiz sart."

Bakanlik simdilik projenin parametrelerini belirliyor ve arastirmacilarin istedigi odenekleri kabul ediyor. Arastirmanin toplam olarak 3 milyar yene (26 milyon dolar) mal olmasi bekleniyor.

Dort yildir calisiyor

2002 yilinda Japonya'nin Yokohama kentinde NEC tarafindan insa edilen Earth Simulator, 350 milyon dolara mal oldu ve saniyede 35.6 trilyon islem kapasitesine sahip.

Earth Simulator 2002'den beri deniz sicakliklarini, yagmurlari ve atmosferik hareketleri takip ediyor ve Dunya'da meydana gelebilecek afetlerin tahminlerini yapiyor. Proje kapsaminda Dunya, 5 kilometrekarelik parcalara bolunuyor.

2034'te piknik mi?

Fakat, "23 nisan 2034'te torunlarimla piknige gidebilecek miyim" gibi sorularin cevaplandirilmasini beklemeyin. Cunku bu kadar uzun sureli gunluk hava tahmini yapmak gercekten imkansiz.

Kaynak:Cnnturk

Butun Patatesler Ayni Kokenden

2007-04-26T17:00:00.001-07:00

Patatesin, 7 bin yil once sadece Peru'da yetistirildigi ve bugun tarimi yapilan butun patates turlerinin, ayni kokenden geldigi belirlendi

Amerikali arastirmacilar, bu sonuca hem dogada bulunan, hem de tarimi yapilan 261 cesit patatesin DNA'larini inceleyerek ulasti.

Amerikan Bilimler Akademisi yilliginda yayimlanan arastirmaya katilan David Spooner, ''Peru'nun guneyinde genis bir bolgede bir tek koken tespit ettik. Bu da patatesin birden cok kokeni bulundugu teziyle celisiyor'' dedi. Spooner, patates tariminin 7 bin yil eskiye gittigini belirtti.

Patatesin, 1570'lere dogru Ispanyol ''fatihlerince'' Guney Amerika'dan Avrupa'ya goturuldugu ve zamanla Avrupa'ya yayildigi biliniyor. Ancak patatesin besin degeri, 18. yuzyila kadar anlasilamadi. Patates, Ingiliz somurgeciligiyle Kuzey Amerika'ya ulasti.

Bugun dunyada yilda 300 milyon ton patates uretiliyor...

Lubnan'daki Vahset ve Cevre Yikimi!

2007-04-26T16:30:00.001-07:00

Greenpeace, savasin insanlik uzerindeki korkunc etkilerinin yanisira,
uzun donemli cevre felaketlerine de sebep olacagini onceden belirtmisti.
Greenpeace olarak; oncelikle yaralilar, evlerini terketmek zorunda kalan
insanlar ve kurbanlarin aileleri icin endiseliyiz ama savasin sonuclari yalnizca
bunlar degil, uzun vadede cevresel hasar da savasin kacinilmaz sonuclarindan.

Petrole Bulanmis Beyrut Sahili - Lubnan

Greenpeace acil bir ateskes ile bu vahset ve cevre yikimina bir son verme cagrisi yapiyor. Ayrica bolgede uzun vadeli bir istikrarlilik ve baris saglama cabalarini da destekliyor.

Bu caba ayrica Lubnan’in her yerine ulasacak acil ve gerekli insani yardimin yapilmasina ve BM Cevre Programi, Dunya Saglik Orgutu ve digerlerinin de bombalamadan dolayi olusan cevre hasarini degerlendirmelerine yardimci olacaktir.

Beyrut’un 30 km guneyinde bulunan ve en onemli oncelik olan Jiyyeh enerji santralindeki depolarin bombalanmasi sonucu denize yayilan yuklu petrol akintisinin dogu Akdeniz sahillerine yayilmasi tehdidinin onlenmesi gerekmektedir. Kisa vadede, Lubnanli yetkililer akintinin balik avlama bolgelerine ve kumsallarina yayilmalarini onlemek ve kontrol altina almak icin acil yardima ihtiyac duymaktalar. Uzun vadede akintiyi Lubnan aciklarinda 100 km’ye kadar temizlemek 6-12 ay arasinda zaman alacaktir. Akinti, Lubnan’in zaten az olan deniz rezervlerine ve bunun yani sira Lubnan sahillerindeki balik yumurtalari ve deniz kaplumbagalari yuvalari icin de bir tehdit olusturmaktadir.

Petrol akintisi Akdeniz’de yasayan deniz memelilerinin ve deniz kuslarinin yanisira, yerel balikciligi ve turizmi de cok kotu etkileyecektir. Greenpeace, uluslararasi kamuoyunu bu insanlik vahsetine ve cevre tahribatina acil bir son vermeye cagiriyor. Diger uluslararasi sivil toplum kuruluslari ve yardim organizasyonlari ile birlikte ihtiyaci olanlara uluslararasi bagis cabalari ile yardim eli uzatmak icin calismaktayiz.

40 kisilik Lubnan yardim agi, cevre ve sivil toplum orgutleri birlige katilmis ve uluslararasi baglayici bir kanal kurmuslardir.

Daha fazla bilgi icin: TIKLAYIN

Kuraklik Anadolu'nun da Sorunu!

2007-04-26T16:00:00.001-07:00

>Turkiye artik daha az yagis aliyor. Yagislarda, uzun yillar ortalamasina gore yuzde 5, onceki yila gore ise yuzde 10.9 oraninda azalma var. Bazi bolgelerde dikkat cekici oranda collesme yasaniyor. Goller bolgesi olarak bilinen Konya havzasindaki Aksehir Golu kurudu, Beysehir ve Meke gollerinde sular hizla cekiliyor. Dunyada 250 milyon kisi dogrudan, 1 milyar kisi de dolayli yoldan collesmenin etkisini hissediyor. Dunyanin icme suyu arzi 1950`den bu yana ucte iki oraninda azaldi.

Her yil 12 milyon kisi su kitligi ve kirli icme suyu nedeniyle oluyor. Dunyadaki her alti kisiden biri temiz icme suyundan mahrum. Tarim arazilerinin yuzde 70`i kuraklik tehlikesiyle karsi karsiya.

Yagislar azaliyor

Turkiye de, kelimenin gercek anlamiyla giderek collesiyor. Eskiden su zengini olan Anadolu artik su fakiri, kurak iklim kusagina girmeye aday bolgelerden biri.
2005 yilinda yagislar, uzun yillar ortalamasina gore yuzde 5, onceki yila gore ise yuzde 10.9 oraninda azaldi.

Ege ve Marmara haric

Ic Anadolu Bolgesi en az yagis alan bolgelerin basinda geliyor. Ic Anadolu`da alti ayda dusen yagis, gectigimiz yilin ayni donemine gore yuzde 5.5 oraninda azaldi.

Akdeniz, Dogu Anadolu, Guneydogu Anadolu ve yagislariyla unlu Karadeniz bolgelerinde de yagis miktari giderek azaliyor.

Goller bolgesi kuruyor

Goller bolgesi olarak bilinen Konya havzasindaki Aksehir golu kurudu. Beysehir ve Meke gollerinde sular hizla cekiliyor. Hotamis ve Akgol tamamen kurudu, bazi sulak alanlar camur haline geldi.

Kuraklik nedeniyle Konya`daki barajlarda su seviyesi son 72 yilin en dusuk duzeyine indi. Havzadaki binlerce kacak kuyu, sulak alanlarin kurumasina, kuslarin ulkemizi terk etmesine yol aciyor.

Tarimsal sulamadaki yanlisliklar da Ic Anadolu bolgesini collesmeye dogru surukluyor. Uzmanlar, sulamaya sinirlama getirilmesini, agaclandirmaya onem verilmesini ve cevre kirliliginin onlenmesini istiyor.

Akdeniz Kuraklik Tehdidi Altinda!

2007-04-26T15:30:00.001-07:00

>Dogal Hayati Koruma Vakfi`nin (WWF) raporuna gore, su kaynaklarinin yanlis kullanimi ve kuresel isinmanin da etkisiyle Akdeniz`deki kurakligin siddetinin yakin gelecekte daha da artmasi bekleniyor. Su kaynaklarinin yanlis kullanimi noktasinda, tarimda yanlis sulama teknikleri ve baraj yapimlari konularina dikkat cekiliyor ve hukumetlerden durum daha da tehlikeli hale gelmeden su politikalarini degistirmeleri isteniyor.

Sulama Zarar Veriyor

Kurakligin onemli etkenleri arasinda gosterilen sulama konusunda, havza genelinde sulama yapilan alanlarin 1960`lara oranla iki kat arttigina isaret ediliyor ve su tuketiminin yuzde 65`nin sulamada gerceklestigi belirtiliyor.
En kurak zamanlarda bile fazla su tuketen urunlere sulama yapildigi kaydediliyor ve bu urunlere Avrupa Birligi`nce tesvik uygulanmasi ve diger ulkelerde kayba yol acan salma sulama gibi yontemler kullanilarak yapilmasi elestiriliyor.

Raporda, su kaynaklarinin tuketilmesinde onemli bir diger etken olarak, artan su talebini karsilamak icin surekli olarak daha fazla sulama amacli baraj yapilmasi gosteriliyor.

Kurakligin tehlikeli boyutlara ulasacagi uyarisinda bulunulan raporda, hukumetlerin su temin etmeye cabalamaktan cok, su talebini dogru yonetip, surdurulebilir ve entegre havza yonetimini benimsemeleri gerektigi vurgulaniyor.

Yagislar Azalacak

Raporda, Ispanya, Fransa ve Turkiye, Akdeniz`de en fazla baraj yapan ulkeler arasinda siralanirken, Ispanya bin 300 baraj ile dunya capinda en fazla baraj yapan ulke olarak on planda yer aliyor.

Raporun en carpici noktalarindan biri, Akdeniz genelinde yagis miktarinda yuzde 20 azalma gorulmesi, buna karsilik su talebinin son 50 yilda iki kati artis gostermesine dikkat cekilmesi.

Akdeniz`de su talebi giderek artis gosteren ulkelerin basinda Turkiye, Fransa, Suriye yer alirken, 2025`te Turkiye, Misir ve Suriye`de kuresel isinmayla beraber yagis miktarinin yuzde 25 dusecegi ongorusu yer aliyor.
Kurakligin tum Avrupa ekonomisine buyuk zararlar verdiginin ifade edildigi raporda, 2003 yilinda kurakligin Avrupa genelinde 11 milyar euro zarar ve yarisi sadece Italya`da olmak uzere 40 bin hayata mal oldugu kaydediliyor. Raporda, Turkiye`nin yer aldigi degerlendirmelerdeyse, Turkiye`de su kaynaklarina yonelik en fazla tuketimin tarimsal su kullanimiyla oldugu belirtiliyor.

Turkiye`de Durum

Turkiye`de tarimda yuzde 88.5 oraninda salma sulama yapiliyor ve suyun onemli kismi yolda kaybediliyor. Daha verimli sulama yontemleri olan yagmur sulama yuzde 8.5, damla sulama yontemi ise yalnizca yuzde 3 duzeyinde yapiliyor.

Turkiye, 1960`larda kisi basina 45 bin metrekup kullanilabilir suyla, su zengini olarak nitelendiriliyordu. Oysa bugun bin 400 metrekup su ile sikinti ceken ulkelerden biri. Yeralti sularinin tuketilmesi de onemli bir tehdit.

Kacak kuyularla yeralti suyunun tuketilmesinin ozellikle Ic Anadolu Bolgesi`nin dogal kaynaklarini, biyolojik cesitliligini ve ekonomisini tehdit ediyor.
WWF-Turkiye`nin uc yildir Suyun Akilci Kullanimi Projesi kapsaminda Konya Kapali Havzasi`nda yuruttugu calismalarda, 50 bin kacak kuyu bulundugu ve yeralti suyu seviyesinin her yil 2-3 metre dustugu tespit edildi.

Turkiye`de su kaynaklarinin tuketilmesi konusundaki en buyuk tehditler arasinda tarimsal sulama amaciyla havzalararasi su transferi projeleri bulunuyor. Bunlardan biri de Konya Havzasi`nin sulanmasi icin yapilan Mavi Tunel Projesi.

Bu yilin sonunda acilacak olan Mavi Tunel Projesi ile 230 bin hektarlik alani sulamak icin 17 kilometrelik bir tunel ve uc barajla Goksu Nehri`nin suyunun Konya Havzasi`na getirilmesi planlaniyor.

Oneriler ve Uyarilar

WWF-Turkiye`den Filiz Demirayak, hukumetlerin, su politikalari konusunda mevcut bakis acilarini bir an once degistirmeleri ve kuraklik krizine karsi ilgili tum taraflarla beraber cozumler bulmak zorunda olduklarini belirtiyor.
Tarim politikalarinin yeniden degerlendirilmesi gerektigini ifade eden Demirayak, "modern ve tasarruflu sulama yontemleri desteklenirken dogru urun desenleri belirlenmelidir ve kacak su kullanimina son verilmelidir...
"Buyuk su yapilari ve barajlar planlanirken cevreye, dogal kaynaklara olan etkileri goz onune alinmali, entegre ve surdurulebilir su yonetimi esas alinmalidir" diyor.

Sarisin, Esmer ve Kizil Mamutlar

2007-04-26T15:00:00.001-07:00

>Simdiye dek koyu kahverengi tuylu olarak resmedilen mamutlarin aslinda insanlar gibi sarisin, esmer, kizil renkli tuyleri oldugu ortaya cikti.

Buz Cagi’nin bitimiyle soylari tukenen mamutlarin kara kahverengi renkli kurklu hayvanlar oldugu dusunulurdu. Ancak yeni bir arastirma, mamutlarin aslinda insanlar gibi ‘sarisin, esmer, kizil’ renkli tuylere sahip oldugunu gosteriyor. Mamutlara tuylerinin rengini veren genle, insan tuylerini rengini veren genler ayni cikti.

Sibirya’nin buzul collerinde bulunan 43 bin yillik fosiller uzerinde arastirma yapan bilim insanlari, donmus mamut kemiklerindeki DNA parcalariyla yeryuzunun baska bolgelerinde yasamis mamut fosillerini kiyasladi. Arastirmada mamutlarin iki ayri tipte sac rengini belirleyen Mc1r geni tasidigi anlasildi. Bu genin urettigi protein insanlar, fareler, atlar ve kopeklerin tuylerindeki renk farkliligini yaratiyor.

SACLARI INSANIN AKSINE KIRLASMIYOR

Mamutlardaki iki ayri tip gen, uc amino asitle ‘aktif’ veya ‘kismen-aktif’ olarak birbirlerinden ayriliyor. Mc1r geni ‘kismen-aktif’ olan mamutlar, acik renkli tuylere, ‘tam-aktif’ olanlar ise koyu renkli tuylere sahip oluyordu. Bilim insanlari mamutlarla memeli hayvanlarin genlerinin ayni mantikla calisip calismadigini sorguluyor. Arastirmayi yapan Leipzig Universitaet uzmani Holger Rompler, mamutlarin tuylerinin insanlarin aksine yaslanmayla beyazlamadigini ifade ediyor.

Mamutlar 10 bin yil once son Buz Cagi’nin bitimiyle yeryuzunden silinmisti. Mamutlarin dogal kosullarin zorlamasi ve insanlarin avlanmasi nedeniyle yok oldugu tahmin ediliyor.

Biyo-Dizel, Etanolden Daha Cevreci Cikti

2007-04-26T14:30:00.001-07:00

>Etanol ve biyo-dizelin uretimin surecinde cevreye verilen zarari arastiran uzmanlar, biyo-dizelin cok daha cevre dostu oldugunu ortaya koydu.

Etanol misirdan, biyodizel soya fasulyesinden uretiliyor. Her iki biyo-yakit turu de cok yuksek miktarlarda bitkisel yag uretimini gerektiriyor. Tarimda ayrica bir biyo-yakit sektorunun acilmasi, binlerce hektarin bu yaglarin uretimine adanmasi demek. Bitkisel yag uretiminde kullanilacak tarimsal makineler, bocek ilaclari gubreler de isin isine girince, biyo-yakitlik yag tarimi da oldukca maliyetli ve cevreye zararli bir sektore donusuyor. Kimi uzmanlar, biyo-yakitlarin uretiminde ortaya cikan sera gazinin benzinden kurtarilana esit olacagini iddia ediyor.

ABD’nin onemli arastirma merkezlerinden University of Minnesota ekoloji profesoru David Tilman, etanol ve biyo-dizelin uretiminde aciga cikan sera etkisini hesapladi ve bunu benzinin yarattigi sera etkisiyle kiyasladi. Misirozu bazli etanolun, sera etkisini benzine oranla yuzde 12 azalttigi ortaya cikti. Buna karsilik, biyo-dizel mevcut dizel yakita gore sera etkisini yuzde 41 azaltiyor.

IKISI DE BENZINDEN DAHA TEMIZ

Biyo-dizelin yakita donusturulurken distilasyondan gecmemesi onudaha temiz kiliyor. Ayrica biyo-dizelin hammaddesi soya fasulyesinin uretiminde misira gore cok daha az gubre ve antibiyotik kullanilmasi toplam sera etkisinin dusmesini sagliyor.

Dolayisiyla etanol uretim surecindeki tarimsal kirlenmeden dolayi cevreye daha fazla maliyet birakiyor. Ancak iki tip biyo-dizel de benzinden daha az zararli. Biyo-yakitlar benzine en ciddi alternatif olarak gosteriliyor. Ancak, otomobillerde ve diger enerji tuketen makinelerde biyo-yakitlarin kullanima gecmesi yillar alacak. Biyo-yakitlar simdilik Dunya’nin buyuyen yakit ihtiyaciyla kiyaslandiginda sadece damla kadar yer tutuyor.

TARIMSAL BIYO-YAKIT MANTIKLI DEGIL

Tilman’in arastirmasina gore, dunyanin en buyuk misir ureticilerinden ABD tum hasadini etanole ve tum soya fasulyesi hasadini biyo-dizele tahsis etse dahi, uretilen biyo-yakitlar ABD’nin benzin ihtiyacinin sadece yuzde 5’ini karsilayabilir.

Bu arada, ortaya cikacak yiyecek kitligi da cabasi. Arastirmayi yuruten Tilman konuyla ilgili sunlari soyluyor: “Bu iki yakit turu de ne olursa olsun kucuk oyuncular olarak kalacak, yeryuzunde zaten kimi bolgelerde kitlik seviyesinde olan tarimsal uretimi yakit uretimine feda etmek pek de mantikli gozukmuyor.”

2030’DA TUM IHTIYACIN YUZDE 30’UNU KARSILAR

Tilman’a gore, uzun vadeli cozum etanolu tarimsal olmayan, ornegin otlar veya tahtadan uretmek. Biyo-yakitlarda, hem uzun vadeli uretilebilmesi, hem de uretim asamalarinda cevreye daha az zarar veremesi nedeniyle seluloz bazli yontemler tercih edilecek. ABD Enerji Bakanligi’nin yakin zamanda bir raporunda da, seluloz-bazli etanolun ABD’nin 2030’daki benzin ihtiyacinin yuzde 30’unu karsilayacagini one suruyor.

Kuresel isinma ormanlari yakacak

2007-04-26T14:00:00.001-07:00

>

Kuresel isinma ormanlari yakacak
ABD’li bilim insanlari kuresel isinmanin orman yanginlarini tetikledigini vurguluyor. Son yillarda yaz sicakliklarinin yukselmesi, orman yanginlarinin da sayisini artiriyor.

WASHINGTON - ABD’de son yillarda artisa gecen orman yanginlarini ele alan cevre uzmanlari, kuresel isinmanin rolunun altini ciziyor. ABD’deki orman yanginlarinin 1970’lerden bu yana seyrini arastiran uzmanlar, 1980’lerde ani bir artis, 1990’larla birlikte de bu artisin ‘normallestigini’ farketti. Uzmanlar, kuresel isinmanin yaz sicagini artirarak, orman yangini sezonunu uzattigini vurguluyor.

Arastirmayi yuruten Scripps Institution of Oceanography uzmani Dan Cayan, “Orman yangini sezonunun uzamasi, potansiyel yangin sayisini artiriyor. Sezonun uzamasi ise kuresel isinmanin direkt bir sonucudur” diye konustu. Cayan, yangin sezonunun insan eliyle Dunya’nin isinmasiyla uzadigini tahmin ediyor.

SON 20 YILDA ANI ARTIS VAR
Bilim insanlari, fosil bazli yakitlardan atmosfere salinan karbon diyoksidin 20’inci yuzyil icinde ortalama sicakliklari artirdigini vurguluyor. Arastirmacilar ABD Ormanlar ve Ulusal Parklar Idaresi’nin 4 kilometre kare ve daha fazlasini etkileyen bin 166 adet orman yanginin mercek altina aldi. Arastirmada 1987 yilindan itibaren orman yanginlarinda ani bir artis gozlemlendi. Ayrica orman yangisi sezonu olarak nitelenen en sicak donemin 78 gun genisledigi ortaya cikti.

SICAK YAZ, ORMAN YANGINI DEMEK
Uzmanlar degisimin ilkbahar ve sonbahar sicakliklarindaki artisla iliskili oldugunu, sicak gecen yillarda soguk yillada nazaran daha cok orman yangini ciktigini belirtiyor. Bilim insanlari yaz aylarinin sicak gecip gecmeyecegini ilkbaharda karlarin ne zaman erimeye basladigindan cikariyor. Buna gore, karlar erken erirse sicak bir yaz geliyor.

KURESEL ISINMANIN DIREKT ETKILERI
Bagimsiz uzmanlar, orman yanginlarindanki artisin kuresel isinmayla iliskilendirilmesini onemli bir arastirma olarak niteliyor. Bilim insanlari kuresel isinmanin getirilerinin sanildigi gibi 100 yil sonra degil, bugun bile hissedilebilir olduguna vurgu yapiyor.

Kaynak: Science dergisi

Suyun Ustunde Yuruyebilen Canlilar

2007-04-26T13:00:00.001-07:00

>Bir kimse size “suyun ustunde yurumek”ten bahsetse, hayal gucunun cok genis oldugunu ya da bunun ancak illuzyonla mumkun olabilecegini dusunursunuz. Bizim icin imkansiz olan bu yetenek, istisni birkac canli icin son derece olagan bir yasam seklidir. Suyun ustunde hayranlik uyandiran bir hareket kabiliyeti sergilerler.

Su uzerinde yuruyen canlilar, adeta bilim adamlarinin yillardir yaptiklari gozlemler, arastirmalar ve hesaplamalar sonucu ortaya cikardiklari doga kanunlarini biliyormuscasina hareket ederler. Hatta bu kanunlarin onceden hesaba katildigi kusursuz bir tasarimla dunyaya gozlerini acarlar.

Suyun ustune her ne koyarsaniz koyun az ya da cok islanacaktir. Ancak Basilisk kertenkeleleri, Balikci orumcekler ve Gerid bocekleri gibi dogadaki bazi canlilar ise hic islanmadan suyun ustunde durabilme yetenegine sahiplerdir. Buradaki asil hayret verici yon, suyun ustunde yuruyen canlilarin suyun kaldirma kuvvetinden, yuzey gerilimi kanunlarindan, agirlik, uzunluk, yogunluk gibi kavramlardan haberdar olmadan suyun yuzeyinde son derece guvenle nasil gezinebildikleridir. Ayrica organik bir beyinden bile yoksun kucucuk bocekler, kertenkeleler boylesine istisnai bir ozellige nasil sahip olabilmektedirler? Bu teknik bilgilere sahip olan pek cok bilim adami vardir. Ancak boyle bir yetenegi ne kendilerinde ne de bir baska canlida uygulamalari mumkun degildir.

Yuzey Gerilimi Kanunu

Bu canlilarin su ustunde durabilmelerini saglayan baslica sebeplerden biri yuzey gerilimi kanunlarindan faydalanmalaridir. Yuzey gerilimi, su gibi sivilarin molekulleri arasindaki karsilikli cekimden kaynaklanir. Molekuller birbirlerini cektiklerinde, biraraya gelme egilimi gostererek, yuzey gerilimi olusturur ve dis yuzeylerini en az miktarda tutmaya calisirlar. Bu nedenle sivi damlalari yuzey alanlarini kucultmek icin kuresel bir sekil alirlar. Ornegin bir damla su, hacmi icin en az yuzey olusturacak bir sekil almaya egilimlidir. Eger bir su damlasi molekullerinin birbirlerine olan cekiminden, daha az cekimle bir yuzeye duserse, o zaman duzlesmis bir kure gibi yuvarlaklasacaktir. Ornegin balmumu surulmus bir arabaya dusen bir yagmur damlasi gibi. Eger su molekulleri yuzeye birbirlerine olduklarindan daha guclu bir cekimle baglilarsa, su damlasi yuzey uzerine ince bir tabaka gibi yayilacaktir.

Yuzey geriliminin bu tarifini soyle bir ornekle de gozumuzde canlandirabiliriz:
Agzina kadar su dolu bir bardaga yandan baktigimizda suyun bardaktan tasmadan hafif bombeli bir sekilde bir butun olarak durdugunu goruruz. Bardaktaki su, yuzey gerilimi sayesinde dokulmeden birarada durur. Son sinirindaki bu birlikteligi bozacak bir damla eklendiginde ise su bardaktan tasar.

Kanuna Gore Hareket Eden Canlilar!

Iste buradaki ince sinir, su ustunde yuruyen canlilar icin de gecerlidir. Ornegin su ustunde yuruyen bir bocek yuzey gerilimi ile ilgili fizik kanunlarina uygun hareket ettigi icin bunu basarir. Peki kucucuk bir bocek bilim adamlarinin yakin zamanda kesfettikleri bu bilgileri nereden bilmektedir? Elbette ki bir bocegin bir fizik kanunu hesap ederek hareket etmesi kendisine ait bir ozellik olamaz. Bu davranislar Allah’in bu canliya ilhamidir. Bizim icin birinci dereceden onem tasimayan bu kanunlar, kimi canlilar icin hayati bir oneme sahiptir. Tek basina bu da yeterli degildir. Cunku oncelikle bu canlilarin su ustunde durabilecek ozel bir yapiya sahip olmalari gerekmektedir. Nitekim bu canlilar da sahip olduklari ozel tasarimla suyun icine gomulmeden yasarlar. Bu tasarimin en onemli parcasini, bocegin islanmasini engelleyen, balmumuyla kapli bacaklari olusturur. Her bacagin agirligi suyun yuzeyine bir baski uygular; su da sanki yuzeyini duzlestirmek ister gibi bocegi yukari iter ve bu baski alanini kucultur. Suyun yukari kaldirma gucu ile bocegin agirligi dengelendiginde, suyun yuzey gerilim seviyesi son noktasina ulasmis olur. Eger bocek iki bacagini suyun uzerinden kaldirirsa kalan dort ayak, su yuzeyine biraz daha fazla baski uygulamis olur. Bu bakimdan yuzey gerilimi bocegin hayatta kalabilmesi icin son derece onemlidir. Asagi dogru uygulanan kuvvet, yani agirlik, yukari bir kuvvet ile -yuzey gerilimi x ayak-su-hava temas cizgisinin uzunlugu- dengelenmelidir.

Ornegin biz, ayagimizin bizi su uzerinde tutmasi icin cok buyuguz. Cunku ayagimizin uzunluguna gore agirligimiz cok fazladir. Ornegin agirligi 60 kilo olan bir kimsenin ayaginin 8.000 metre uzunlukta olmasi gerekir ki, su uzerinde bu agirligi tasiyabilsin. Nitekim on miligramlik bir sivrisinegin sadece bir milimetrelik ayak uzunluguna sahip olmasi yeterli olabilmektedir. Bu yuzden suyun uzerinde yuruyebilecek kadar kucuk bir canlinin, suyun icine dalmasi da mumkun olmaz. Bir milimetre uzunlugundaki bir bocek icin suyun yuzeyi, bizim icin bir cadirin bez duvari nasilsa oyle bir saglamliktadir. Bu yuzden de bu saglam yuzeyi delip gecmesi mumkun degildir. (Steven Vogel, Cat’s Paws And Catapults, Mechanical Worlds of Nature and People, 1998, s. 48)

Her Yil Bir Kus Turu Yok Oluyor

2007-04-26T12:00:00.001-07:00

>.

Dunya’da halen 10 bin kus turu bulunuyor. Mevcut kus turlerinin tumu 1850’den sonra kesfedildi. Bunlar arasinda yaklasik 130 turun son 500 yilda yokoldugu dusunuluyor. Bilim insanlari her dort yilda bir, bir kus turunun soyunun tukendigini dusunuyor. Kuslarin yeryuzunden silinmesinin nedeni ise insanlarin tahrip edici etkisi.
Duke University’den Stuart Pimm, kuslarin turlerinin bilinenden cok daha hizli tukendigini savunuyor. Pimm’e gore, mevcut varsayimlar iki faktoru hesaba katmiyor: Ilk olarak, surekli yeni kus fosillerinin bulunmasi aslinda cok daha fazla kus turunun soyunun tarihte bir zamanlar tukendigini gosteriyor. Ikinci olarak, bilim insanlarinin soylarinin tukendigini kabul etmeye yanasmadigi bircok ‘izi bulunmayan’ kus turu var.

HER YIL BIR KUS TURU YOKOLUYOR

Pimm’in revize edilmis tahminine gore, her yil bir kus turu yeryuzunden siliniyor. Pimm, normal sartlar altinda her yil uc kus turunun yokolabilecegini, ancak kus koruma alanlari sayesinde bunun onlendigini de belirtiyor. Onceki yuzyillarda insanlarin yeni kitalara adim atmasi kuslarin silinmesinde etkili oldu. Yeni bir cografyaya adim atan insanlar ilk olarak kuslari olduruyor. Daha once, Pasifik Okyanusu’ndaki adalara yerlesenler ve Amerika kitasina ilk ayak basanlar bu bolgelerdeki kuslari yok etmisti.

INSANLARIN YIKICI ETKISI

Son yillarda kuslarin soyunu tuketen yine insanlarin dogada yarattigi tahribat. Dogal ortamlarin cesitli gerekcelerle tahrip edilmesi, yerlesime acilmasi ve kuresel isinma kuslarin ayakta kalmasini giderek zorluyor. Bilim insanlarinin tahminlerine gore, insan mudahalesi olmasaydi, salt dogal kosullarda her yuzyilda sadece bir kus turu yok olacakti.

Kaynak: NTVMSNBC

.

Akdeniz Orkinoslarini Kaybediyor

2007-04-26T11:00:00.001-07:00

>Akdeniz orkinoslarini kaybediyor

Akdeniz’in en onemli deniz zenginliklerinden orkinos baligi, Fransa ve diger AB uyesi ulkelerdeki yasadisi avlanma nedeniyle yok olmak uzere.

Cevre orgutleri Dunya Dogayi Koruma Vakfi (WWF) ve Greenpeace’in hazirladigi iki ayri rapor, denizlerdeki orkinos stoklarinin tukenmek uzere oldugu gercegini ortaya koyuyor. WWF’nin ‘Akdeniz ve Dogu Atlantik’te Orkinos Yagmaciligi’ baslikli raporuna gore, Akdeniz’de hukumetlerin yasadisi avlanmayi gormezden gelmesi yuzunden orkinos stoklari tukenmis durumda. Greenpeace’in ‘Orkinoslar Nereye Gitti?’ baslikli raporu ise, AB ulkelerinin tehlikenin esas orkinos ciftliklerinin faaliyetlerini gormezden geldigini vurguluyor.

‘AKDENIZ’DE ORKINOS YAGMACILIGI’

WWF’in ‘Akdeniz ve Dogu Atlantik’te Orkinos Yagmaciligi’ baslikli raporu, Akdeniz’e kiyisi olan AB uyeleri, Libya ve Turkiye’nin kotalara ve surdurulebilir balikcilik kurallarina uymadigini savunuyor. Raporda, balikcilik konusundaki yasal duzenlemeleri yapan Uluslararasi Atlantik Orkinoslari Korunma Komisyonu’nun (ICCAT) belirledigi yillik 32 bin tonluk orkinos kotasinin, 2004’te 45 bin ton, 2005’te ise 45.5 bin ton asildiginin altini ciziyor. WWF raporu, ulkelerin kasten eksik bildirimde bulundugu ve yasa disi orkinos avciligini ortbas ettigini ifade ediyor.

‘ORKINOSLAR NEREYE GITTI?’

Uluslararasi cevre orgutu Greenpeace’in ‘Orkinoslar Nereye Gitti?’ baslikli raporu, ICCAT tarafindan belirlenen kotalarin cok uzerine cikildigina dikkat cekiyor. Greenpeace raporda, Akdeniz ve Atlas Okyanusu’nda yakalanan orkinos miktarinin, yillik 32 bin ton olan kotanin yuzde 37 ustune ciktigini vurguluyor. Rapora gore, Akdeniz’de son yillarda olcusuz orkinos avciligi ve orkinos ciftligi sektoru, stoklarin tukenmesindeki en onemli paya sahip bulunuyor.

’AB USTUNE DUSENI YAPMIYOR’

Akdeniz’deki orkinos ciftliklerinin kapasitesinin en az 50 bin ton oldugu tahmin ediliyor. Greenpeace raporu bu rakamin ICCAT’in izin verdigi miktarin yuzde 60 uzerinde oldugunun altini ciziyor. Raporda, bu durumdan AB’nin buyuk sorumlulugu bulundugu ifade edilerek, AB’nin son on yil icinde orkinos ciftligi sektorune 34 milyon dolar destek verdigi vurgulandi.

ORKINOS CIFTLIKLERI KAPATILMALI

Her iki kurum da hazirladigi raporlar, cozum onerisi olarak orkinos ciftliklerinin acilen kapatilmasi gerektigini savunuyor. WWF raporunun hazirlayicisi WWF Deniz ve Kiyi Programi, AB Balikcilik Komisyonu’nun bu konuda onculuk etmesi gerektigini ve bu yil Kasim’da yapilacak ICCAT toplantisinda orkinoslarin geleceginin tartisilmasini oneriyor.

WWF Turkiye Genel Muduru Filiz Demirayak, yaptigi aciklamada orkinos sektorunun artik Akdeniz’in dogusunda ve Libya sularindaki son rezervlere yoneldigini, orkinos ciftliklerinin asiri avlanma konusunda geri adim atmamasi halinde yakin zamanda baliklarin soyunun tukenecegi uyarisi yapti. Greenpeace raporu da, orkinos baligi populasyonu eski haline donene dek orkinos ciftciliklerinin kisitlanmasini oneriyor.

TURKIYE’YE YENI KOTA VERILECEK

Uluslararasi Atlas Orkinoslari Korumasi Komisyonu’na 2003’ten bu yana uye olan Turkiye icin henuz net bir kota belirlemesi bulunmuyor. Bu nedenle Turkiye icin ICCAT’in yeni uyelerine uyguladigi 1.100 tonluk kota gecerli. Resmi rakamlara gore, 2004 yilinda Turkiye’de 1.090 ton mavi yuzgecli orkinos yakalandi. ICCAT’nin Kasim toplantisinda Turkiye icin gercek bir avcilik kotasinin belirlenecek.

YARIS ATINDAN HIZLI YOL ALIYOR

Orkinos baligi, Thunnus thynnus, Akdeniz ve Atlas Okyanusu’nda 700 kilogram’a kadar cikabilen agirliklari ve bir yaris atinin kosma hizindan daha hizli yuzebilme yetenekleriyle ‘denizlerin krali’ olarak betimleniyor.

Borneo’da renk degistiren yilan

2007-04-26T10:30:00.001-07:00

>Guneydogu Asya’nin Borneo adasinda, uzerinde surundugu ortama gore renk degistiren bir yilan turu kesfedildi.

CAKARTA - Doga uzmanlari su yilanini su doldurduklari kovada rastlanti eseri buldu. Yilanin sadece irmak kenarlarinda yasadigi dusunuluyor. Borneo adasinda bulunan Betung Kerihun Ulusal Parki’ndaki Kapuas irmaginda yasayan yilan, 50 cm boyunda ve oldukca zehirli.

Kesfi, Almanya’nin Bonn kentindeki Zoologisches Forschungsmuseum (Zoolojik Arastirmalar Muzesi) uzmani Alexander Koenig ve Mark Auliya ile Chicago’daki Field Museum of Natural History uzmanlari John Murphy ve Harold Voris yapti. Bilim insanlari yilana sadece Kapuas irmagi kiyisinda yasadigi icin Kapuas Camur Yilani adini koydu.

ILK RENK DEGISTIREN YILAN
Auliya, yilanin renk degistirme ozelligini soyle acikliyor; “Kovaya su aldigimizda icine kizil-kahverengi bir yilan girdi, aradan 5 dakika gecti kovaya baktigimda yilanin rengi tamamiyle beyaza donusmustu. Bir bukalemun gibi renk degistirmesine karsin yilan bunu kamuflaj amacli yapmiyor. Renk degistirme ozelligi bazi surungen turleri icin normal karsilaniyor, ancak renk degistiren bir yilana ilk kez rastlaniyor.

BORNEO: DOGANIN GIZLI CENNETI
Kesif, Dogal Hayati Koruma Vakfi WWF tarafindan desteklendi. Son 10 yilda Borneo adasinda 361 yeni hayvan ve bitki turune rastlandi. WWF yetkilisi Stuart Chapman, Borneo adasindaki yagmur ormanlarinin hizla yokedildigini ve bu nedenle bircok canli turunun henuz kesfedilmeden yokoldugunu ifade ediyor.

Babil´in Asma Bahceleri Bulundu Mu Yoksa?

2007-04-26T10:00:00.001-07:00

Kralice Amyitis�in tesellisi
"Soylenceler ve mitler Babil�in Asma Bahceleri�nin yuzlerce metre yuksekliginde oldugunu anlatiyorlar ama arkeolojik bulgular daha mutevazi sonuclari isaret ediyor; buna ragmen Asma Bahceleri�nin yuksekligi yine de cok etkileyiciydi"

Kral Nebuchadnezzar II doneminde antik kent Babil�e gelen her gezgin gorduklerinden buyuleniyordu. MO 450�de Heredot, kentin buyuklugunu ozellikle vurguluyor ve; "Babil, bilinen dunyanin en parlak ve ihtisamli kenti olmalidir" diyordu. Heredot�a gore, kentin dis duvarlarin uzunlugu 10 km�den fazlaydi, eni yaklasik 2.5 m., yuksekligi ise on metreye ulasiyordu. Tarihciye gore, duvarlarin eni dort atli bir arabanin donebilmesi icin yeterliydi, ic duvarlar daha inceydi ama distakilerden daha dayanikliydi. Duvarlarin arasinda ve iclerinde kuleler, mabetler ve som altindan yapilmis dev heykeller vardi. Kentin tam ortasinda goge ulastigina inanilan Tanri Marduk�a adanmis unlu Babil Kulesi vardi. Bunlara karsin arkeolojik cevreler, Heredot�un anlattiklarini abartili buluyorlar ve tartisiyorlar, ornegin dis duvarlarin iki km. uzunlukta ve en fazla iki metre yukseklikte olabilecegini belirtiyorlar. Heredot�un da her insan gibi gorkemli ve cagina gore alisilmadik bir kent karsisinda duygularina kapildigini da ekliyorlar. Fakat ne olursa olsun, hatta Herodot hic sozunu etmemis olsa dahi yine de Babil ihtisamli ve parlak bir kentti ve Babil�in Asma Bahceleri, Dunyanin Yedi Harikasi�ndan birisiydi.

Siyasi Bir Evlilik ve Vatan Hasreti

Arastirmalara gore, Bahceler, Kral Nebuchadnezzar�in 43 yil suren saltanati sirasinda yapildi ve yapimin MO 605�lerde yapildigi saniliyor. Karsit tez, Bahceler�in yapimina MO 810�larda bes yil hukumdar olan Asur Kralicesi Semiramis tarafindan baslandigidir. Ama bu donem uzmanlara gore uygun degildir cunku kentin gucu ve etkisi Kral Nebuchadnezzar doneminde zirveye ulasmis, hayret verici tapinaklar, caddeler, saraylar ve duvarlar insa edilmistir. Nebuchadnezzar, Bahceler�i hasta olan karisi Amyitis icin yaptirmisti. Kral Medes�in kizi olan Amyitis, iki ulusun birlesmesi ve dost olmasi icin Nebuchadnezzar�la evlenmisti. Kralice�nin geldigi ulke yemyesil ovalar ve daglarla kapliydi ama gelin geldigi Mezopotamya�nin dumduz, kuru ve guneste pismis topraklariyla karsilasinca mutsuz olmus ve vatanini ozlemisti. Bunun uzerine Kral, Kralicesi�nin anavatanina benzer bir yer yapmaya karar vererek, yapay bir dag ve uzerinde kat kat bahceler insa edilmesini istedi. Kralice�nin nereli oldugunu bilmiyoruz ama zengin bir doga ortusu olan ve daglik bir yerden gelmis oldugunu biliyoruz. Belki Yukari Misir�dan, belki de Guney Anadolu�dan... Asma Bahceleri elbette ki, asili degildi yani ipler veya askilarla bir yere asilmamisti ama buyuk olasilikla oyle bir zan uyandiriyordu. Sozcugun asli Eski Yunanca�da "kremastos" veya Latince�de "pensilis" dir, anlami "asili" degil, "uzerine konmus" seklindedir yani teraslar veya balkonlar kasdedilmistir.

Sulama Sistemi ve Kole Gucu

Yunanli cografyaci Strabo, Bahceler�den MO 1. Yuzyil�da soz eder ve; "Kemerler uzerine kurulu teraslar birbirlerinin uzerindeydi ve kup seklindeki sutunlarla destekleniyordu. Bosluklara toprak doldurulmus, agaclar ve dev bitkiler dikilmisti. Teraslar, sutunlar ve kemerler pismis tugla ve asfalttan yapilmisti." der ve soyle devam eder; "Ama en onemlisi ve efsanenin kaynagi merdivenlerdi, iki yanlarinda su tasiyan aygitlar bulunuyordu. Bu aygitlari surekli calistiran insanlar, Firat�tan iletilen suyu, Bahceler�in icine akitiyorlardi." Strabo icin donemi geregi Bahceler�in en ilginc yani buydu. Babil cok az yagmur alan bir yerdi ve Bahceler�in sulanmasi icin Firat�in suyunun kullanilmasi gerekliydi. Suyun yuksege tasinmasi, teraslara akitilmasi ve her kattaki bitkilerin sulanmasi icin buyuk olasilikla "zincir tulumba" sistemi kullaniliyordu. Bu tur bir sistemde, birisi otekinin uzerinde olan iki buyuk tekerlek bulunur, ikisi birbirine bir zincirle baglidir. Zincirin uzerine belli araliklarla kovalar asilidir, alttaki tekerlegin dibinde, su kaynaginin olusturdugu bir havuz bulunur. Tekerlek donmeye baslayinca, kovalar havuza dalarlar ve suyla dolarlar sonra zincir su dolu kovalari ustteki tekerlege iletir, orada kovalar ters donerek iclerindeki suyu yukardaki havuza bosaltirlar. Ve bosalan kovalar tekrar geriye donerek, yeniden suyla dolarlar ve bu boyle devam eder. Ustteki havuzda biriken su, kanallara acilan kapilar araciligi ile kucuk dereler halinde bahcelere yayilmaktaydi. Tulumbanin tekerlekleri, bir eksen veya saft ile sabitlenmisti, saftin dondurulmesi koleler sayesinde saglaniyordu yani sonucta kullanilan guc, insan gucuydu.

Petrolun Ilk Kullanimi Boyle Mi Oldu?

Bahce�nin yapimi sadece suyun yukari tasinmasini amaclamamisti, seyrek de olsa yagmur sularinin kanallardan akitilarak depolanmasi ve kaynak olarak kullanilmasi da saglanmisti. Mezopotamya ovasinda. tas bulmak ve tasimak cok guc bir isti, bu nedenle Babil�deki tum mimaride tugla kullaniliyordu. Tuglalar, kil ve saman karistirilarak yapiliyor sonra guneste pisiriliyordu. Tuglalarin aralarinda harc niyetine inceltilmes katran veya zift konuyordu, bu da bize petrol akintilarinin o donemde de Mezopotamya�da bulundugunu gosteriyor. Aslinda tuglalar dayanikli degildi cunku suyla islaninca dagiliyorlardi ama Babil yapilari icin bu pek sorun degildi zira yagmur suyu ile cok az karsilasiyorlardi. Buna karsin Bahceler surekli olarak korunuyordu, su kanallari ve havuzlar tugla yerine kimbilir nerelerden binbir zahmetle getirilen iri tas bloklarindan yapilmisti ve kalin zift tabakalariyla korunuyordu. Bir diger Yunanli tarihci olan Diodorus Siculus, katlarin dev tas plakalardan yapildigini yazar ama bu yontem Babil�de bilinen bir yontem degildi. Dosenen plakalarin aralari sazlar ve katranla doldurulmus ve seramikle kaplanmisti. Diodorus, bazi onemli yerlerde doseme olarak ince bir kat kursun kaplama kullanildigini ve bu sekilde surekli nem nedeniyle olusacak curumenin engellendigini de belirtiyordu. Butun bu dosemelerin uzerine kat kat toprak yigilmis veya doldurulmustu, yeterince kalinliga ulasildiktan sonra dev agaclar dikilmisti. Toprak yumusatildiktan sonra agaclarin aralarina ve cevrelerine her tur bitki ekilmisti. Bitkilerin turleri ve olaganustu guzellikleri buyuleyiciydi.

Bir Arkeologun Inadi

Bahceler�in buyuklugu ne kadardi? Diodorus, 12 m. uzunluk, 12 m. genislik ve 2.5 m. yukseklikten soz ediyor. Bircok kaynaga gore bu olculer kentin duvarlarina esittir, oysa Heredot kent duvarlarinin yuksekliginin on metreden yuksek oldugunu yazmistir ve bu imkansizdir. Ne olursa olsun, Bahceler�in gorunumu cok guzel ve gorkemli olmaliydi; yemyesil yapraklarin fiskirdigi dev bir yapay dag, ovanin ortasinda yukseliyordu. Ve sonucta en onemli soruya geliyoruz; Bahceler gercekten var miydilar? Iste en eski kaynak olarak Heredot bunu belirtmiyor yani onun Bahceler�i gordugunu anlamiyoruz. 1899�da Alman arkeolog Robert Koldeway benzer bir soruyla yola cikti. Yuzyillar oncesinde, Babil 1899�daki gibi balciga gomulu harabelerle dolu bir tepecik degildi. Buna karsin bircok antik kentin aksine yeri kesin biliniyordu ama ortada gozle gorulur hicbir yapi yoktu. Koldewey, Babil�i kazmaya basladi, kazilar 14 yil surdu, dis ve ic duvarlari, Babil Kulesi�nin temellerini, Nebuchadnezzar�in sarayini, kentin merkezine giden duzenli yollari ve caddeleri buldu. Koldewey guney bolgesini kazarken, 14 buyuk odanin temelleriyle karsilasti, tas tavan kemerleri hala duruyordu. Antik kayitlarda kentin sadece iki yerinde, kuzey bolgesindeki duvarda ve Asma Bahceler�inde tas kullanildigi yaziyordu. Kuzey duvari bulunmustu ve gercekten tastandi, oyleyse Koldewey Bahceler�in mahzenini veya bodrumunu bulmustu. Kazilara devam etti ve Diodorus�un yazdigi bircok seyle karsilasti, sonucta daha altta uc buyuk garip delik ortaya cikti. Koldewey uzun uzun dusundukten sonra deliklerin tulumba zincirinin gecmesi ve su kovalarinin yukariya iletilmesi icin yapildiklari sonucuna vardi. Tesis, Koldewey�e buluntularina gore 3 veya 4.5 m. kadardi ama bu olcu tarihcilerin tanimlamalarindan cok kucuktu, buna ragmen bulusun etkileri bugun dahi suruyor. Ama kazilar surdurulemiyor cunku artik Mezopotamya Irak adli cok farkli devletin elinde bulunuyor.

Amyitis�e Ne Oldu?

Bugun gecmise romantik bir bakis acisiyla baktigimizda, Kralice Amyitis�in bu fantastik armaganla mutlu olup olmadigini merak ediyoruz ama belki de mahzun Kralice Babil�in muhtesem Asma Bahceleri�ne ragmen yine anavatanin yesil renkli daglarinin ozlemini cekerek, yemekten icmekten kesilmis ve kaderine kuserek yasama veda etmisti. Gercegi simdilik bilmiyoruz, belki bir yerlerde yazilidir ve bulunmayi bekliyordur. Ama biliyoruz ki, cok guclu bir Kral dahi, mutsuzluk ve ozlemle basa cikamiyor. Kisacasi madde, her zaman ruhun acligini gideremiyor; hele bir de ruh maddeye aclik duymuyorsa...

Alglerin Kokeni

2007-04-26T09:30:00.001-07:00

>Algler, denizden tatli suya, col kumlarindan kaynar yer alti kaynaklarina, hatta kar ve buz altina kadar her ortamda bulunan, fotosentez yapabilen organizmalardir. Tek hucreli formlardan 60 metreye kadar buyuyen dev kalp yosununa kadar degisen sekillere sahiptirler. Algler, yaptiklari fotosentezle atmosferdeki oksijenin buyuk bir kismini uretirler.

Alglerin kokeni cok eski devirlere kadar uzanmaktadir; 3.4-3.1 milyar yasinda fosillesmis alg kalintilari bulunmaktadir. Alglerin ilk olarak nasil olustuklari, evrimcileri acmazda birakan konulardan biridir. Evrimciler, ilk bitki hucresinin zaman icinde evrimleserek algleri olusturdugunu one surerler. Bunun icinse algleri ilkel yapili bitkiler olarak tanimlarlar. Ancak bu aciklamalarini gecersiz kilan iki onemli nokta bulunmaktadir: Bunlardan birincisi, evrim teorisinin ilk bitki hucresinin nasil olustugunu dahi aciklayamamasidir. Ikincisi ise, alglerin ilkel yapiya degil, aksine gunumuzde yasayan orneklerinden farksiz ve son derece kompleks bir yapiya sahip olmasidir. Science News dergisinde yayinlanan bir makalede, ilk alglerin gunumuz algleri ile benzerligi soyle aciklanmaktadir:

3.4 milyar yil oncesine ait mavi-yesil alg ve bakteri fosillerinin her ikisi de Guney Afrika'daki kayalarda bulunmustur. Daha da ilgi cekici olan, pleurocapsalean alg ile gunumuzdeki pleurocapsalean algin hemen hemen birbirlerine denk olduklarinin ortaya cikmasidir

Kambriyen devrine ait kirmizi alg fosilleri. Bu organizmalar gunumuzdeki kirmizi alglerle aynidir.

Okyanusta serbest halde yuzen algler

Alman bilim adami profesor Hoimar Von Ditfurth ise sozde "ilkel" alglerin kompleks yapisi hakkinda su yorumu yapar:

Bugune kadar bulunabilmis en eski fosiller, cekirdeksiz algler turunden mineraller icindeki fosillesmis cisimlerdir ve bunlarin uc milyar yildan daha uzun bir gecmisleri vardir. Ne kadar ilkel olurlarsa olsunlar, bunlar bile oldukca karmasik ve ustaca organize edilmis yasam bicimlerini temsil etmektedirler.

Alglerin hucre duvarlarini olusturmak icin kullandiklari yapilar incelendiginde de, onlarin hic de basit ve ilkel olmadiklari gorulmektedir. Dokularin uretimi icin kullanilan organik poliamin, karmasik bir kimyasal maddedir ve bircok canli tarafindan kullanilmaktadir. Algler, hucre duvarlarini insa ederken dogadaki en uzun organik poliamin zincirlerini kullanirlar.

Bu canlilar fotosentez yapan karmasik klorofil pigmentlerinin yani sira, altin sarisi bir renk veren "ksantofil pigmenti"ne de sahiptirler. Baliklardaki D vitamininin en buyuk kaynagi olan bu tek hucreli canlilar belirli bir amac icin yaratilmis kompleks yapilara sahiptirler.

Sonuc olarak, evrimciler ilk bitki hucresinin kokenini aciklayamadiklari gibi, bu bitki hucresinin nasil olup gunumuz alglerinden farksiz ve kompleks bir yapiya sahip ilk algleri olusturdugunu da aciklayamazlar.

Doga (24.06.2006)

2007-04-26T09:01:00.001-07:00

>Doga

Erotik sakima sayesinde iri yumurta

Bir kus ne kadar uyarici bir sakima dinlerse o kadar iri yumurta yumurtluyor. Ancak sakimanin cinsiyet uzerinde etkisi yok. Uyarici otuslerin etkisi ozellikle de kanaryalarda cok belirgin diyor Londra Universitesi ve Max-Planck Davranis Fizyolojisi Enstitusu bilim adamlari. Ayrica disi kuslar etrafta hic erkek kus bulunmamasina ragmen ciftlesme pozisyonuna girmisler.

Uyarici muzik dinlemeyen kuslarin yumurtalari daha kucuk oluyor diyen bilim adamlari, erkek kusun kizisma otuslerinin disi kuslar uzerindeki etkisini ogrenmek icin 45 kanaryayi incelemisler.

Arastirmacilarin hedefi bu baglantiyi dogal ortamda da kanitlayabilmek. Bununla birlikte erotik otusun civcivlerin cinsiyeti uzerinde etkili olmadigi gorulmus. Normalde buyuk yumurtalardan erkek kanarya kusu cikmakta.

En cirkin koyun araniyor!

Asiri kivircik ve kecelesmis postlu koyunlarin genlerinde hatalar var. Avustralyali arastirmacilar simdi bu genleri saptayip, daha parlak ve yumusak yunlu koyunlar yetistirmek istiyorlar.

Avustralyali bilim adamlari kitanin en cirkin merinos koyununu ariyorlar. Bulduklari zaman yununun kalitimini inceleyerek yun kalitesini iyilestirecekler. Bunun icin arastirmacilarin kecelesmis ve cok kivircik postlu bir koyuna ihtiyaclari var. Yunu kullanilmayacak kadar kotu olan koyundaki hatali genin bulunmasi zor olmaz diyen Adelaide Universitesi’nden Phil Hyde, bu tur koyunlarin yetistirilmemesi halinde yun kalitesinin onemli olcude artacagina inaniyor.

Genetik degisimden gecirilen koyunun yunu daha elastik, daha parlak ve daha kolay dokunabilir olacak. Kaliteli bir yunun, yapay iplikle rekabette buyuk avantajlari beraberinde getirecegi tahmin edilmekte. Avustralya’daki yun endustrisi yillardan beri yapay iplik endustrisiyle buyuk bir rekabet icinde.

Atlantik’te yeni bir balina turu

Atlantik’in Amerika sahillerinde yeni bir cekic basli kopekbaligi turu bulundu. South Carolina Universitesi biyoloji profesoru Joe Quattro tarafindan kesfedilen yeni tur daha once siniflandirilmamis. Yeni tur tarakli cekic baligina benziyorsa da genetik acidan farklilik gostermekte diyor arastirmaci. Quattro, yeni kopekbaligi turunun tehdit altinda bulundugundan endiseli ve ozellikle de disileri icin ozel koruma yasalarinin cikarilmasini onermekte. Dunya genelinde 450 farkli kopek baligi turu bulunmakta.

Alerji yapmayan kedi onumuzdeki yil piyasada

Alerjisi oldugu icin evinde kedi besleyemeyen kedi severler icin iyi haber. Amerikali bilim adamlari kisa bir sure once alerji yapmayan ilk kedileri tanittilar. San Diego’daki Allerca biyoteknoloji kurulusu ilk orneklerini 2007 yilinda satisa sunacak. Genetik degisimden gecirilen kedilerde, kedilerin tuylerinde ve tukuruklerindeki proteini ureten gen bulunmuyor. Firmadan yapilan bir aciklamaya gore gelisme, "Lifestyle" ev hayvanlarinin henuz baslangici. Firmanin alerji yapmadigina dair garanti verdigi kedi, yaklasik olarak 3100 Euro’dan satilacak. New York Daily News gazetesine konusan firma yoneticisi Megan Young, 2009 yilindan itibaren her yil 10.000 alerji yapmayan kedi uretecegiz diye konustu.

Topragin Altindaki Renkli Dunya

2007-04-26T08:30:00.001-07:00

>Topragin Altindaki Renkli Dunya

Inanmasi guc ama topragin ici, uzerinden cok daha hareketlidir. Cunku toprak sadece, kum, kil ve tozdan ibaret degil. Topragin icinde cok sayida ilginc canlilar yasar.

Dunyamizda milyarlarca canli yasiyor: Hayvanlar, bitkiler, bakteriler, mantarlar ve protistler. Adini Yunanca "protistos" (her seyden once) sozcugunden alan protistler dunyasina, bakterilerden farkli olarak gercek bir hucre cekirdegine sahip olan tek hucreli canlilar veya mikroorganizmalar dahildir. Bunlar ornegin bazi yosunlar ve amiplerdir.
Tum bu canlilar karada yani toprakta, topragin uzerindeki caliliklarda, agaclarda ve sularda yasarlar. Ve milyarlarcasi da topragin karanlik dunyasinda yasam bulur. Toprak deyince eminiz akliniza solucanlar, salyangozlar, kirkayaklar ve bocekler de gelir. Tum bu hayvanlar bazi bakteriler, protistler ve mantarlarla birlikte gezegenimizin en onemli canlilaridir.

1 milyar bakteri

Verimli bir topragin ici yasam kaynar ve topraktaki yasam olmasaydi zaten, bitkiler icin yasamsal onem tasiyan besleyici maddeleri ureten toprak da olmazdi.

Topragin icinde tuneller acarak ya da surunerek ve eselenerek ilerleyen hayvanlarin topragin karismasina, havalanmasi ve iceriklerin yer degistirmesinde katkilari bulunur.

Mesela kostebeklerin, fareler ve solucanlarin hareketleri sayesinde, toprak gevseyip havalaniyor, humus artiyor ve toprak daha iyi su depoluyor. Solucanlar ve salyangozlar ise sumuksu bir madde salgilayarak topragin icinde topaklarin olusmasindan sorumlular.

Yaprak, cam agacinin igneleri ve diger olu organik maddeler ise bakteriler ve mantarlar tarafindan indirgeniyor. Fakat hayvanlar da bu indirgenisi, topragi karistirarak ya da bitki artiklarini cigneyerek hizlandirirlar. Boylece bakteriler hucrelerin iceriklerine daha kolay ulasirlar.

Yaklasik olarak 300 litrelik toprakta ortalama olarak 80 solucan, asagi yukari 300 tespihbocegi yasar. Bunlar daha hicbir sey degil, bunlarin disinda etrafi milyarlarca kirpiksi hayvanlarla cevrili bir milyon kadar yassi solucan dolasir.

Tabii ki bir milyar kadar da bakteriyi unutmamak lazim. Ayrica on milyar kadar anaerob, bir milyar mantar ve bir milyon kadar da yosun hayat veriyor topraga.

Eger 300 litrelik topragimizin yakininda rastlantisal olarak bir de karinca yuvasi bulunsaydi, tum bu canlilara yaklasik olarak 400 karincayi da ilave etmek zorunda kalirdik. Gordugunuz gibi kucucuk bir toprak parcasinda bile milyarlarca canli yasiyor!

Petrol Rafinerileri Nasil Calisiyor ?

2007-04-26T08:00:00.001-07:00

>Petrol Rafinerileri Nasil Calisiyor ?

Benzin, gaz, motorin, jet yakiti ve plastikler... Bu urunler ve daha pek coklari, ham petrolun, rafinerilerde cok sayida islemden gecirilip aritilmasiyla elde edilir.

Ham petrol yuzlerce farkli hidrokarbon icerir. Buna karsin rafineriler, ham petrolun yarisini benzine donusturur Gbu yakit 2,2,4 Gtrimetilpentan (birbirine zincirlenmis 8 karbon atomu) ve heptan (7 karbon atomu) harmanidir.

Zincir ne kadar karmasik ise, motorun daha yuksek sikistirma oraninda calismasina izin verecek sekilde, molekul daha fazla sikistirilir. Benzinin oktan derecesini degerlendiren test karisimi 2,2,4-trimetilpentan ve heptan’i (87 oktan icin yuzde 87-13) bir araya getirir.

Rafineriler oktan derecesini yukseltmek icin zaman icinde bazi katki maddeleri denediler. Tetraetil kursun "kursunlu benzin"de ise yaradi, ancak bir sure sonra kullanilmaktan vazgecildi, cunku katalitik konverter’lere zarar veriyordu.

Ureticiler, bunun uzerine metil tertiyer butil etil’e (MTBE) gectiler, ancak bu karisimin da yeralti sularini kirlettigi ortaya cikti. Dolayisiyla yetkililer tarafindan MTBE’nin katki maddesi olarak kullanilmasi yasaklandi.

Simdi alternatif olarak etanol kullaniliyor. Bunun oktan derecesi 108 ile 110 arasindadir; yuzde 10 etanol iceren benzin, ABD’de "gasohol" adi altinda pazarlaniyor.

Petrol fiyati ve rafine

Kamuoyunun cevre kirliligi yaratacagi kaygisi ve cevre yasalari nedeniyle gelismis ulkelerde yeni rafine kuruluslari ya askiya aliniyor ya da mesela ABD’de oldugu gibi son 30 yil icinde yeni rafineriler kurulamiyor. Bunun yerine daha az duyarli ulkelere yatirim yapiliyor..

Ancak petrol fiyatlarindaki artislardan rafineriler sorumlu tutulamaz.

ABD Enerji Dairesi’nin bildirdigine gore nihai yakit fiyatlarinda rafineri asamasinin payi yalnizca yuzde 18’dir. (Fiyatlarda ham petrol fiyatinin payi yuzde 47, vergilerin payi yuzde 23, dagitici ve perakendecilerin payi yuzde 12’dir).

Dusuk k�rlar ve kamuoyunun karsi cikisi nedeniyle sirketler yeni bir tesis icin gerekli olan 2 milyar dolari yatirmaya sicak bakmiyor.

RAFINERI’de ham petrol kaynar ve cikan buhar aritma sutununa girer. Aritma sutununda yukselir ve kaynama noktasinin altinda sogudugu zaman yogunlasir. Uzun, hidrokarbon zincirleri dibe yakin bolgelerde, yuksek sicakliklarda yogunlasir; kisa, basit hidrokarbonlar, daha ust kisimlarda, daha dusuk sicakliklarda yogunlasir. Ikincil islemler urunu biraz daha aritmaya yarar.

Delikli tepsiler buharin kapaklarin altinda kabarciklar olusturarak yogunlasmasina ve besleme borularina akmasina yol acar.

Katalitik Reformer, isitilmis katalist uzerinden akan bolunmemis hidrokarbon molekullerini toplar. Bu reaksiyon, atomlari yeniden duzenler. Boylece molekuller dallara ayrilir. Bunlarin oktan derecesi artar ve tumuyle yanar.

Katalitik Kraker isitilmis hidrokarbonlari sicak katalist ile karistirir ve bu sekilde sivilasmis bir yatak olusturur. Temas durumunda, katalist molekulleri uzun hidrokarbonlari kisa zincirler haline getirir. Daha sonra reaktor, sonucta ortaya cikan hareketsiz katalisti ayirir ve bunu rejeneratore gonderir. Bu arada kisaltilmis hidrokarbonlar yukari dogru cekilir. Rejenerator artakalan karbonu yakar.

BUNLARI BILIYOR MUYDUNUZ?

Balina yagi 1850’lerde giderek azalmaya baslayinca Kanadalilar yerden sizan yagi gaza donusturduler. Rusya deneme amacli petrol kuyulari acti. Ancak bu sanayi, Amerikali sanayici George Bissell’in Edwin Drake ile isbirligi yapip Oil Creek yakinlarinda bir kuyu acmaya karar vermesiyle 1859’da tetiklenmis oldu. Bu kuyudan cikan ham petrolden parafin uretildi. Parafin de gaza donusturuldu. Bu islemin sonunda elde edilen benzin, pis koktugu icin cope gidiyordu.

Ham petrolun bir kismi erimis halde propan ve butan icerir. Bu gazlar aritma sutununun en uzerinde birikir. Propan daha sonra tekstilde, gida paketlemesinde ve otomotiv parcalari yapiminda kullanilan propilene donusturulur. Butan, sentetik kaucuk uretmek icin butadiyene donusturulur. Plastik konteynir ve paketlerde bulunan polietilenin kaynagi olan etilenin pek cogu yuksek sicaklikta, alcak basinc altinda "termal kraker" lerde aritilir. Kraker, hidrokarbonlari, her seferinde bir cift karbon atomu olusturacak sekilde acar.

Aritma kapasitesi OPEC ulkelerinde giderek genisliyor. Kuveyt’teki tesislerde gunde 600.000 varil petrol islenir. Suudi Arabistan’da bu rakam 450.000 varildir. Cin, Hindistan, Guney Kore isletim kapasitelerini genisletmeye calisiyor. Arizona Clean Fuels adi verilen proje asamasindaki rafinerinin gunde 150.000 varil islemesi planlaniyor, ancak finansman gorusmeleri henuz sonuclanmis degil.

Kendi ‘enerjisiyle’ Kavrulan Kent: Gussing

2007-04-26T07:30:00.001-07:00

>

Avusturya’nin 4 bin 500 nufuslu Gussing kasabasi, tum kentsel enerji ihtiyacini yenilenebilir kaynaklardan sagliyor.

GUSSING - Gussing’te bulunan Avrupa Yenilenebilir Enerji Kaynaklari Merkezi Direktoru Reinhard Koch, kasabanin enerji bakimindan butunuyle ozerk hale geldigini, gereksiniminin yuzde 100’unu yenilenebilir kaynaklardan sagladigini belirtiyor. Yenilenebilir enerjiler, petrol, gaz, komur gibi fosil yakitlarin aksine; su, gunes, ruzgar, bitki gibi dogal kokenli tukenmeyen kaynaklardan olusuyor.

Koch, “Gussing bolgesinin yenilenebilir enerji kaynaklarina yapilan yatirimlar sayesinde ekonomik bir canlanma yasadigina da dikkat cekiyor: “Bu kent 15 yil once Avrupa’nin en yoksul bolgelerinden biriydi. Gussing’liler is bulmak icin goc ediyordu. Simdilerde ise yeni enerji teknolojilerinin odak noktasinda”. Koch yatirimlari, “Bugun yenilenebilir enerji teknolojisi konusunda Avrupa’nin diger bolgelerinden birkac yil ondeyiz” diye tanimliyor.

HUKUMETLERIN ENERJI POLITIKALARI SUREKLILIK GOSTERMELI
Avusturya hukumetleri enerji yatirimlarinda sureklilik gostererek bolgeye 35 yeni enerji uretim tesisi kurdu. AB’nin destekledigi plan uyarinca, ilk tesisler organik maddelerin islenmesi, bitkisel ve hayvansal atiklarin isi, elektrik ve biyodizel uretimde kullanilmasi konularinda uzmanlasiyordu. Sicak su elde etme ve isinma amaciyla termik ve fotovoltaik gunes santralleri tesis edildi. Bolgede guclu ruzgarlar esmedigi icin ruzgar enerjisi kullanilmiyor.

YENILENEBILIR ENERJI KENTI ISITIYOR
AB Yenilenebilir Enerji Kaynaklari Merkezi uzmani Daniela Augustin de, ahsabin gaz haline getirilerek elektrik enerjisine donusturuldugu santralin, dunyadaki tek ornek oldugunu belirtiyor. Santral, kasabanin isitilmasi ve elektrik sebekesinin beslenmesinde kullaniliyor. Santral, yillik elektrik ihtiyaci 2 megawatt olan Gussing kasabasinin tum ihtiyacini karsiliyor. Ayni zamanda kentin yillik 4.5 megawatt isi ihtiyacini karsilayan santralin uretim maliyeti mazottan yuzde 30 ucuza geliyor. Koch, “Her yil isinma icin 70 milyon, elektrik icin 28 milyon KW/saat enerji uretiyoruz. Yillik biyodizel uretimimiz de 8 bin ton” diye konusuyor.

San Andreas Fayinda Enerji

2007-04-26T07:00:00.001-07:00

>
San Andreas fayinda son 20 yildir biriken enerjinin depreme neden olacagi belirtiliyor. Kuzey Anadolu fayina benzeyen San Andreas’ta, uc yuzyildir deprem olmuyor.California’yi kuzeyden guneye 1300 km boyunca saran San Andreas fayinin asagi bolumlerinde son 3 yuzyildir hic deprem meydana gelmiyor. Bu yeni bir depremin yolda oldugu seklinde yorumlaniyordu. Son 20 yilda kaydedilen jeolojik gozlemlere dayanan yeni bir calisma, San Andreas fayi boyunca deprem enerjisinin biriktigini vurguluyor. Bu gerilme birikimi yeni bir depremin yaklastigi seklinde yorumlaniyor.Arastirmayi yapan La Jolla’daki Scripps Institution of Oceanography uzmani Yuri Fialko, San Andreas fayinin guney bolumlerinde enerji birikiminin ust duzeye geldigini ve bu hat boyunca yakin zamanda bir kirilmanin meydana gelebilecegini belirtiyor. Ancak bilim insanlari depremin ne zaman gercekleseceginin zamansal tahmiminin mumkun olmadigini vurguluyor.

YENI BIR DEPREM FELAKET OLUR
Deprembilimciler, dogrultu-atim yapisindaki San Andreas fayinin guneyinde 7.6 veya ustu bir siddette kirilmanin olacagini bir suredir dile getiriyordu. Dogrultu-atim faylar kuzey-guney ekseninde hareket ediyor. ABD’nin en zengin eyaleti California’da binlerce insanin olumune neden olabilecek boyle bir depremin Los Angeles bolgesinde olmasi halinde ise, zararin milyarlarca dolari bulabilecegi ve ABD ekonomisine buyuk bir darbe vurabilecegi ongoruluyor. San Andreas fayinin neden oldugu 1906 San Francisco depremine 3 bin kisi olmustu.

GUNEY BOLUM EN RISKLI
Bilim insanlari icin fay hattinin guney bolumunde Los Angeles-San Bernardino bolgesinden Meksika sinirina kadar olan 200 kilometre’lik bir parcanin en problemli bolum olduguna isaret ediyor. Soz konusu guney bolumde 7 siddetinde son deprem 1690 yilinda meydana gelmisti. O yillarda bu bolgede yogun bir yerlesim bulunmuyordu. Uydu ve GPS’ten elde edilen verileri inceleyen Fialko, San Andreas fayinin guney kisimlarinda 1985-2005 arasinda ne kadar enerji biriktigini hesapladi. Fialko fayin guney ucunda ciddi miktarda enerjinin biriktigini ve bu bolgede bu enerjiyi bosaltacak hicbir hareket olmadigini vurguluyor. Fayin yilda ortalama 2.5 santimetre oynadigi dusunuluyor. Fialko guney San Andreas fayinin bazi bolumlerinin digerlerine gore daha hareketli oldugunu tespit etti; bilim insanlari bu hareketlerden yeni bir depremin risk analizini yapabilecek.

‘TURKIYE ETKILENMEZ’
Istanbul Teknik Universitesi jeofizik profesoru Haluk Eyidogan, San Andreas fay hattinda meydana gelebilecek herhangi bir kirilmanin Kuzey Anadolu Fay Hatti’nda bir depreme neden olmayacagini belirtiyor. Prof. Dr. Eyidogan, her iki fayin da birbirine benzemesinden dolayi, San Andreas fayinda yapilan arastirmalardan yararlandiklarini ifade ediyor. San Andreas fayinda yeni bir depreme gebe oldugunun dusunuldugunu vurgulayan Prof. Dr. Eyidogan, depremin ne zaman olacagini ongormenin de mumkun olmadiginin altini cizdi.

Kuzey Kutbu’na ‘Nuh’un Ambari’

2007-04-26T06:30:00.001-07:00

>Norvec hukumeti ve Dunya Tarim Fonu tarafindan yapilan ekoloji deposunda, insanligi yok edebilecek nukleer veya dogal felaketlere karsi tum bitkilerin tohumlari saklanacak.

OSLO - Gelecek yilin Eylul ayinda hizmete sokulacak ambarda dunyanin dort bir kosesinden toplanan 3 milyon cesit tohum muhafaza edilecek. Dondurularak saklanacak tohumlar, binlerce yil bozulmadan kalabilecek.

Norvec hukumeti ve Dunya Tarim Fonu tarafindan yapilacak, ambar Kuzey Kutbu’nun tam ortasinda Norvec’e ait Svalbard takimadasinda bir dagin icine insa ediliyor. Dunya Tarim Fonu’ndan yapilan yazili aciklamaya gore, ‘Nuh’un Bitki Gemisi’ olarak adlandirilan ambar, temel gida maddeleri uretimine imkan veren bitkilerin herhangi bir buyuk felaket nedeniyle yok olmasini onleyecek.

‘KIYAMET SIGINAGI’
Nukleer savas, dogal felaketler veya kazalar yuzunden buyuk tahripkar hadiselerin meydana gelebilecegi hatirlatilan aciklamada, Kuzey Kutbuna insa edilecek ambarin, felaketlerin yok edecegi bitkilerin yeniden yetistirilmesine imkan saglayacagi kaydedildi.

Ambar, tohumlari gercekten koruyabilmek amaciyla, daima buzla kapli toprak tabakasinin altinda, dagin icinde insa edilecek, zirhli kapilar ve bir metre kalinligindaki beton duvarlarla kusatilacak.

Dondurularak saklanacak tohumlar, bu sayede yuzlerce, hatta binlerce yil bozulmadan kalabilecek.

Ambar, gelecek yilin Eylul ayinda hizmete sokulacak. Ambarda dunyanin dort bir kosesinden toplanan 3 milyon cesit tohum muhafaza edilecek.

Kaynak:ntvmsnbc

Doga (19.06.2006)

2007-04-26T06:01:00.001-07:00

>Doga

Soguk iklimde aslan yelesi gur oluyor

Amerika’nin farkli bolgelerindeki hayvanat bahcelerinde yasayan aslanlari inceleyen bilim adamlari, soguk bolgelerde yasayan aslanlarin daha gur ve uzun, sicak bolgelerde yasayanlarin ise seyrek ve kisa yelelere sahip olduklarini gormusler. Hatta bazi sicak bolgelerde hic yelesi olmayan aslanlar bile var.

Arastirma cercevesinde Ocak ayi hava sicakliklarinin 20 derece kadar oynadigi 17 hayvanat bahcesinde 19 aslanin yelesi olculmus. Buna gore yelenin gurlugu hava sicakligina bagli degismekte ve soguk bolgelerdeki aslanlarin yeleleri daha gur ve uzun.

Sicak bolgelerde yele hayvana fazla sicaklik vermekte, ayrica uzun yele parazit barindigi gibi dikenli caliliklar arasinda yurumeyi de zorlastirmakta.

Fakat uzun ve gur yele ote yandan aslani cekici kilmakta, dolayisiyla da disiler icin daha cazip hale getirmekte. Son sonuclar aslanlarin siniflandirilmasinda bazi sorunlar yaratti. Mesela Afrika’daki aslanlar yelelerine gore 23 alt gruba ayriliyordu, fakat bilim adamlari simdi bu siniflandirmanin cok fazla oldugunu soyluyorlar. Nitekim bolgesel farkliliklar daha cok iklime bagli.

Yunuslar da birbirlerine isimleriyle sesleniyor

14 yunustan dokuzu tanidik bir hayvanin islik sesini duydugunda kafasini mikrofona dogru cevirmis.

Ingiliz St.Andrews Universitesi zoologu Vincent Janik, son arastirmasinda yunuslarin birbirlerine isimleriyle seslendiklerini buldu! Bilim adamina gore, yunuslarin cikardiklari islik seslerinin belli basli frekans modulasyonlari olusturuyor.

Janik ve arkadaslari Florida’nin Sarasota korfezinde yasayan Tursiops truncatus yunuslarinin seslerini sualti mikrofonlariyla kaydederek, yunuslarin henuz yavruyken kendilerine ozgu bir islik tonu gelistirdiklerini ve bunu "isim" olarak yaslanana dek kullandiklarini gormusler.

Hayvanlarin gercekten de isimlerle anlastiklarini kanitlamak isteyen bilim adamlari, yunuslara diger yunuslarin seslerini dinletmisler. Bu deney sirasinda 14 yunustan dokuzu tanidik bir hayvanin islik sesini duydugunda kafasini mikrofona dogru cevirmis.

Bu da yunuslarin, hemcinslerini "isimlerinden" tanidiklari anlamina geliyor diyor bilim adamlari PNAS dergisinde (doi: 10.1073/pnas.0509918103). Arastirma, yunuslarin, insanlar disinda birbirlerini isimlerine gore taniyan tek canli olmalarini gostermesi acisindan onem tasimakta.

Bir Orumcegi Taniyalim

Karadul kucuk bir orumcektir. Bacaklariyla birlikte sadece 4cm gelir. Kuzey Amerika’da yasayan karadul (Latrodectus mactans mactans) siyahtir ve karin kisminda kirmizi bir lekesi vardir. Guney Avrupa’da farkli bir karadul (Latrodectus mactans decimguttatus) gorulur. Bu orumcek de siyahtir ama kirmizi leke sirtindadir. Peki karadul ismi nereden geliyor? Ciftlesmeden sonra disi, kendisinden daha kucuk olan erkegini oldurur ve dul kalir. Karadul zehri ozellikle cocuklar icin cok tehlikelidir. Zehir siddetli agrilara, felce, krampa ve yuksek kan basincina neden olur.

Milyonlarca Yillik Canli Kalintilarini Izlemek Icin Son Gunler [30 Haziran]

2007-04-26T05:30:00.001-07:00

>Milyonlarca Yillik Canli Kalintilarini Izlemek Icin Son Gunler

Sisli Belediyesi Bilim Merkezi’nde 30 Haziran tarihine kadar sergilenecek olan Fosiller Sergisi’nde paleontoloji (Fosil Bilimi) alaninda yapilan calismalarin sonucunda elde edilen ve dunyanin dort bir tarafindan getirilen milyonlarca yillik cesitli fosiller bugun yasayan benzerleri ile beraber sergileniyor.

Bir bitki ya da hayvanin eski jeolojik caglardan bu yana yerkabugunda korunmus olan kalintilarina ya da izlerine fosil denir. Yeryuzunun her tarafindan derlenmis olan fosiller, yasamin baslangicindan bu yana yeryuzunde yasamis canlilar hakkinda bilgi veren en onemli kaynaktir.

Hava ile temasi ani bir sekilde kesilen canlilarin iskeletleri, bozulmadan gunumuze kadar ulasir. Fosillerin arastirilmasi, soyu tukenmis hayvanlar ve bitkiler konusunda bilgilenmemizi saglar. Bu bilgiler hangi zaman dilimlerinde hangi canlilarin yasadiklari hakkinda da bizlere bilgi verir.

Yapilan calismalarda elde edilen fosiller bir polen tanesi kucuklugunde ya da dev bir dinozorun kemigi buyuklugunde olabilir. Bir hayvan ya da bitkinin fosillesmesi icin milyonlarca yil devam eden bir surec gerekmektedir. Genellikle hayvan ya da bitkilerin sert kisimlari bu uzun surec boyunca dayaniklilik gosterebilir.

Bu egitici ve eglenceli sergi Haziran ayinin sonuna dek Sisli Belediyesi Bilim Merkezi’nde ziyaretcilerle bulusacak.

Sisli Belediyesi Bilim Merkezi: Ogretmen Hakki Yeten Caddesi Polat Towers yani Fulya / Istanbul

Telefon : 0212 266 00 46

Yaz Okulu

7-14 yas arasi cocuklari hem egitici hem de eglenceli bir yaz tatili bekliyor.

"Bilim Merkezi Yaz Okulu" bu sene 19 Haziran G 8 Eylul tarihleri arasinda 3 farkli donemde 1’er aylik periyotlarla yapilacak. Isteyen ogrencilerin 2 haftalik donemler halinde de kayit yaptirabilecegi "Bilim Merkezi Yaz Okulu" hafta ici her gun 10:00-17:00 arasi yapilacak. Bilim Merkezi Yaz Okulu ogrencileri 7-14 yas arasi cocuklardan olusacak.

"Bilim Merkezi Yaz Okulu’na" 1 aylik kayit yaptiran ogrenciler donem sonunda tiyatro oyunu sergileyecek, Satranc turnuvasina katilacak, ayrica kendi cektikleri fotograflardan olusan Bilim Merkezi Fotograf albumu kazanacaklar. Bilim Merkezi Yaz Okulu dersleri; Bilim, Genetik, Satranc, Ilkyardim, Uzay, Biyoloji, Drama, Cevre, Resim ve Heykel, Arkeoloji, Film ve Fotograf Atolyesi, Saglikli Beslenme, Botanik atolyelerinden olusacak.

Yaz Okulu ogrencileri atolyelerin yani sira gezilerle hem ogrendiklerini pekistirecekler, hem de eglenceli zaman gecirecekler. Bilim Merkezi Yaz Okulu gezileri; Bogazici Universitesi Genetik Laboratuari, Kandilli Rasathanesi, Sabanci Muzesi, Miniaturk, Televizyon Fabrikasi, Tiyatro gezisi, Belgrad Ormani, Ataturk Arboretumu, 3D Sinema, Koc Muzesi, Yunus gosterisi, Deprem ve Yangin Egitim Odalari ve Cikolata Fabrikasi olacak. Yaz Okulu aktiviteleri ise film gosterileri, Dis Dostu ile dis sagligi, Gelisim Akademisiyle Yoga ve Stand Up Aktivitesi, Yol Emniyeti Cocuk Tiyatrosu, Tema ile Cevre Atolyesi, Akut’la Ilkyardim Atolyesi, tiyatro gosterisi ve satranc turnuvasindan olusacak. Bilgi: Tel. 0 212 266 00 46 dahili:119

Iklim Degisimi Neler Getirecek?

2007-04-26T05:00:00.001-07:00

>Iklim Degisimi Neler Getirecek?

Her gun dunyamizin gitgide isindigiyla ilgili yeni haberler okuyoruz. Ozellikle de atmosferdeki karbondioksit yogunlugunun artisi yuzunden, iklim onemli bir degisim gecirmekte.

Dunya iklimi, bugune kadar hic olmadigi kadar hizli bir sekilde degisiyor. Doga bu degisime ayak uyduramiyor, hayvanlar ve bitki dunyasi zarar goruyor. Hastalik tehlikesi artiyor. Iklim degisiminden zengin endustri ulkeleri sorumlu, ama bu olumsuz etki yoksul ulkelere daha fazla zarar vermekte.

Peki iklim degisimi dunyamizda neleri degistiriyor?

Buzullar eriyor

Buzullar iklimin termometresi gibidirler. Eski ve yeni buz tabakalarinin kutlelerine, yapilarina ve gunumuzdeki erime sureclerine bakilarak iklim degisimi gayet iyi bir sekilde izlenebilmekte. Uluslararasi Iklim Degisimi Paneli (IPCC) tarafindan 2030 yili itibariyle Alplerde yasanacak degisimler su sekilde aciklandi:

Kar yagis siniri ortalama olarak 200-300m dusecek

Avusturya’da bulunan 97 buzuldan 92’isi kuculecek; bu erime sureci 19.yy’in ortalarinda baslamis

1850’den bu yana buzul alanlari yari yariya kuculmus

IPCC’ye gore kuzey yarimkuredeki donmus topraklarin ve buzullarin yarisi eriyip yok olacak. Dunyadaki icme suyunun ucte ikisi buzullardan elde edilmekte. Mesela Himalaya masifinin guneyindeki insanlar icme sularini tamamen buzullardan karsiliyorlar. Bu bolgede dunya nufusunun ucte biri yasadigina gore buzullarin erimesi buyuk bir felaketi de beraberinde getirecektir. Dunya genelinde sadece Yeni Zelanda ve Iskandinavya’da buzullarda olumlu gelismeler yasaniyor. Klimanjaro, And daglari ve Himalaya tehdit altinda olan bolgeler.

Hayvan turleri azaliyor

Ingiltere’de gerceklestirilen kapsamli bir arastirma, ulkede ozellikle bocek ve kus turlerinde onemli bir degisimin yasandigini ortaya koydu. Son 20 yil icinde kelebeklerin %70’i ve kuslarin yarisi yok olmus.

Iklim degisimi kutup ayilarini bile etkilemeye basladi. Kuzey kutbundaki buzlar yirmi sene oncesine gore iki hafta daha once kirilmaya basladigi icin, kutup ayilarinin yasam kosullari cok zorlasti. Kutup ayilarindaki yavrulama orani 1980 yilindan bu yana %10 oraninda azalmis. Iklim degisimi bitki ortusunu de degistirdiginden hayvanlarin yasam alanlari kisitlanmakta. Bazi gocmen kuslar bu yuzden goc yollarini bile degistiriyorlar.

Bitki dunyasindaki degisimler

Daha az su agaclarin daha yavas buyumesine, kurak yazlar tohumlarin erken olgunlasmasina, artan hava sicakliklari ise ciceklerin erken acmasina yol acmakta. Bu gelisme ozellikle de Japonya’da cok iyi takip edilmekte. Kyoto’daki kiraz agaclarinin ciceklenmesi, 705 yilindan beri kaydedilmekte.

Bu belgeye gore kiraz cicekleri 1950 yilina dek, yilin 102. ila 108.gununden sonra aciyormus. Oysa 1950 yilindan sonra 100. gunden once acmaya baslamislar. Buna benzer cok sayida gozlemler var ama hepsini dogrudan dogruya iklim degisimiyle iliskilendirmek mumkun olmuyor. Fakat ilkbaharin git gide daha erken baslamasi, iklim degisimiyle kesin iliskili gibi.

Deniz seviyesi yukseliyor mu?

Deniz seviyesiyle ilgili oncelemeler en fazla tartisilan konulardan biridir. Kutup basliklarindaki buzlarin erimesi yuzunden, git gide daha fazla tatli su karisiyor denizlere, bu da dunya genelindeki deniz seviyesinin yukselmesine neden oluyor. Bu gelismeden ozellikle de Sri Lanka ve Guney Denizi’ndeki atol adalari cok etkilenecek. IPCC’nin hesaplarina gore dunya genelindeki deniz seviyesi 2100 yilina dek 10 ila 90cm yukselecektir.

Deniz seviyesi 20.yy’da da 10 ila 20cm kadar yukseldi. Deniz seviyesinin yukselisi yuzunden bazi adalar ve kiyi bolgeleri suya gomulecektir. Tabii bircok yerde sellerin yasanacagini da soyluyor bilim adamlari. Tahminlere gore 20 yilda bir tum dunyayi etkileyecek cok buyuk sel felaketleri yasanacak. Ama bu oncelemelere bakip dunyamizda kurakligin kalmayacagini dusunmeyin. Yazlar git gide daha kuraklasirken, kis aylarinda seller artacak.

Van Golu Baligi Nasil Kurtarildi?

2007-04-26T04:30:00.001-07:00

>Van Golu Baligi Nasil Kurtarildi?

Van Golu’nun sodali-tuzlu sularinda yasayan tek balik olan Inci kefali, soyu tuketilmeye yuz tutmusken, Van Yuzuncu Yil Univeristesi arastirmacilari tarafindan yillarca surdurulen buyuk bir caba sonucu kurtarildi ve surdurulebilir bir balikcilik programi ve projesi hayata gecirildi.

Van Golu 3712 km2 yuzey alani ile ulkemizin en buyuk golu olmasinin disinda, dunyanin en buyuk soda golu olma ozelligini tasiyor. Bu ozel ekosistemde 36 tur zooplankton, 103 tur fitoplankton ile birlikte tek bir tur balik yasamaktadir: Inci kefali. Inci kefali sazangiller familyasindan Van Golu’nun sodali-tuzlu sularinda yasamaya alismis tek endemik balik turudur (Sekil 1).

Dunyada Van Golu Havzasi’nin disinda bulunmayan bu tur, yasamini golde surdurur. Ancak golun sodali sulari yumurtlamasina uygun olmadigi icin ilkbahar aylarinda suruler halinde akarsulara goc eder ve yumurtlamasini tamamladiktan sonra tekrar gole doner.

Bu ureme gocu esnasinda akarsularin uzerindeki dogal veya yapay engelleri somon/salmon baliklarina benzer sekilde atlayarak asmaya calisir. Van Golu balikciligi bu tek turun yani inci kefalinin avlanmasindan ibarettir (Sekil 2).

1993G1997 yillari arasinda yuruttugum calismalarla golde ne kadar balik yasadigi, her yil ne kadar avlanildigi, avcilikta kullanilan av araclarinin teknik ozellikleri ve karaya cikarilan baliklarin yaslari, boylari, agirliklari vb biyolojik ozellikleri, mevcut avcilik duzeninin inci kefali populasyonunu nasil etkiledigi gibi bilgiler ortaya cikti.

Yanlis avlama

Bu sonuclara gore inci kefali yanlis avlanmakta ve inci kefali balikciligi yanlis yonetilmekteydi. Avciligin buyuk bir kismi baligin ureme gocu yaptigi Mayis-Haziran aylarinda yapiliyordu. Yilda 15 000 ton avlanan inci kefalinin sadece %10’u ureme donemi disinda, yasal yollardan yapiliyordu (Sekil 3).

Hamsi avi bitince Karadeniz’den tirlara yuklenen tekneler, ureme sezonunda Van Golu’ne geliyor, hamsiyi yok etme sinirina getirdikleri aglarla ureme gocu yapan inci kefallari avlaniyordu. Bu yanlis ve asiri avcilik yuzunden baligin boyu kuculmus, yasal yollardan avcilik yapmaya calisan birkac balikcinin av verimleri iyice dusmustu. Yani inci kefalinin korunmasi icin yeni bir yaklasim ve uygulama modeli zorunluydu.

Yeni model

Bu yuzden surdurulebilir bir balikcilik icin nasil bir yonetim modelinin uygulanmasi gerektigi belirlendi. Balikcinin istegine gore ayarlanan ureme gocu esnasinda konulan -adi var kendi yok av yasaginin- baslangic tarihinin, 25 Mayis’tan 15 Nisan’a cekilmesi icin calisma baslatildi.

Ancak konunun dogrudan muhataplari ilk etapta bu yeni modele sicak bakmadilar. Boyle bir ihtiyacin varligini kabul etmekle birlikte, asirlardir olusmus bir yanlis duzenin degisemeyecegini soyleyerek uygulama icinde yer almadilar. Bu yuzden gelistirdigim modelin uygulanmasini saglamak icin cevreye duyarli Sivil Toplum Kuruluslari (STK) ile irtibat kurmayi dusundum.

Bir vesile ile Van’a gelmis olan Asaf ve Sahika Ertan ile 1997 yilinda tanistim ve onlarin vesilesiyle bircok STK yaptigim calismaya ilgi duymaya basladi. Surdurulebilir inci kefali balikcilik yonetim modelini uygulamak icin birlikte calismaya basladik. Ilgili bakanliklar ve onlarin yerel teskilatlari ile inci kefalinin korunmasi icin defalarca gorusmeler yaptik.

Kisisel cabayi asan bu calismalar ogrenciler tarafindan da dikkatle izleniyordu. 2000 yilinda bir grup ogrencinin "Biz ne yapabiliriz?" sorusundan hareketle Ziraat Fakultesi bunyesinde ogrencilerden olusan bir grup kurduk ve adini "Gonullu Inci Grubu-GIG" koyduk.

Gonullu Inci Grubu

Bu grup da bizim calismalarimiza katilmaya basladi. Boylece aslinda ilk yerel sivil girisim ortaya cikmis oldu. Gol cevresindeki balikci koyleri, jandarma karakollari, kaymakamliklar, belediyeler hatta adliyeler defalarca ziyaret edildi. Her ziyaret edilen yerde inci kefalinin korunmasi icin yapilmasi gerekenler anlatildi. Yoneltilen sorular ve verilen cevaplar ciddi bir dokuman haline geldi. Daha sonra 2000 yilinda bu sorular ve cevaplarini iceren dokuman "Inci Kefali, Bilgiler ve Mevzuat 2000" adiyla basildi.

2001 yilinda ise CEKUL VAKFI bunyesinde inci kefali ve balikcilik yonetimi ile ilgili bilimsel birikimlerin bulundugu ilk kez tumuyle inci kefali bilgilerini iceren "Van Golu Inci Kefalinin Stok Miktarinin Tahmini ve Balikcilik Yonetim Esaslarini Belirlenmesi" isimli kitap yayinlandi, tum universite kutuphanelerine ve ilgili diger kurumlara, kisilere gonderildi.

Yurutulen etkinlikler

Inci kefalinin korunarak kullanilmasini hedefleyen proje baglaminda balikci koyleri eskiden oldugu gibi ziyaret edilerek her koyde birebir gorusmelerle balikcilara ureme doneminde yapilan avciligin turun devami icin neden bir tehlike olusturdugu, buna karsilik kis balikciligina gecmenin k�rliligi anlatildi. Proje kapsaminda 2 adet balikcilikla ilgili afis, 2 adet suyun dogru kullanimi ile ilgili afis, 4 tip suyun dogru kullanimina iliskin brosur bastirilip dagitildi. Yurutulen calismalar hem ulusal hem de uluslararasi duzeyde buyuk begeni topladi; 2002 yilinda inci kefali projesi UNDP-GEF/SGP tarafindan "En iyi uygulama projesi" secildi (Sekil 4).

Golde kullanilmakta olan balikci teknelerinin yapim teknikleri son derece ilkeldir ve guvenlik acisindan buyuk tehdit olusturmaktadir. Bu nedenle Gemi Insaa Muhendisi olan Doc. Dr. Oner Saylan ve Haluk Sismanyazici ile isbirligi yapildi ve kendileri gol sartlarina uygun bir balikci teknesi modeli hazirladi.

Yeni hedefler

Van Golu Inci Kefali Surdurulebilir Balikcilik Yonetimi Calistayi yapildi (2002) Yerel sorunlarin yerelde halledilmesi ihtiyaci karsisinda, Van’daki gonullulerin gerekse inci kefali dahil baska projelerde de calisan cesitli Van gonullulerinin katilimi sonucu Doga Gozculeri Dernegi-DGD kuruldu.

SAGLANAN BASARILAR

2001 yilindan itibaren Su Urunleri Sirkuleri’nde inci kefalinin gercek ureme donemi olan 15 Nisan-30 Haziran arasinda avinin yasaklanmasi kabul edilmistir.

Balik aglarinin goz acikliginin 20 mm’den kucuk olamayacagi ve her teknede 5000 m’den daha fazla ag bulunamayacagi hukmu getirilmistir.

Kurumlararasi isbirligi saglanmis, guvenlik birimlerinden ozellikle jandarma teskil�ti tarafindan, istisnalar disinda, siki bir denetim mekanizmasi kurulmustur.

Raporun hazirlandigi 2006 yilina dek yaklasik 7000 ilkogretim ve lise ogrencisi seminerlere katilmistir.

DSI ile yapilan gorusmelerle akarsulardan balik aleyhine su alinmasinin onune gecilmistir. Ayrica ilk kez bir kopru ayaginda baligin akarsuyun yukarilarina cikabilmesi icin balik gecidi yapilmistir; ne var ki bu yapi kopru genisletme calismasi nedeniyle ortadan kalkmis, ancak ileride kopru tamamlandiktan sonra yeniden yapilacagi sozu verilmistir.

Ureme donemi balikciligi son derece azalmistir. Kis balikciligi verimli bir hale gelmistir. Kis balikciliginda av verimi 2 kat artmis, baligin ortalama boyu 16.5 cm’den 19.5 cm’ye cikmistir.

Goldeki balikci teknelerinin guvenli ve standart yapi tekniklerine uygun insa edilebilmesi icin Van Golu sartlarina uygun bir balikci teknesi modeli hazirlanmistir.

Uzun suredir bilinen ve eski donemlerde uygulanan bir gercek, yerel idareciler tarafindan kabul gorur bir hale gelmis ve golun tek elden yonetilmesi siklikla tel�ffuz edilmeye baslanmistir. Bu kapsamda Tatvan’da bir Liman Baskanligi kurulmustur.

Baligin katma degerini artirmak ve ileride olusabilecek pazar sorunlarini azaltmak amaciyla Van Ticaret Borsasi ile birlikte inci kefalindan TSE uygun konserve uretilmistir.

Geleneksel balik tuzlama yontemine benzer ancak baligin bozulmasini guclestiren bir tuzlama yontemi gelistirilmis ve balikci koylerinde tanitimina baslanmistir.

Yapilan calismalarla, balikci koylerinde alternatif gecim kaynagi olarak buyuk ve kucuk bas hayvan yetistiriciligi, ekolojik turizm, balik konserve ve balik tuzlama atolyesi gibi katma deger saglayacak yontemlerin altyapilarinin hazirlanmasina devam edilmektedir.

DGD’nin kurulmasinin ardindan inci kefali projesinin devami icin yeniden bir proje hazirlandi ve UNDP-GEF/SGP’ye sunuldu. Calismalarin bu asamasinda yenilenen projede, balikciligi bir ikinci is kolu olarak degerlendiren, ana gecim kaynagi tarim olan vatandaslar icin alternatif gecim kaynaklari modelinin olusturulmasi, alternatif gecim kaynaklari olustururken yore insaninin sosyal, kulturel ve geleneksel yapisinin arastirmalarla ortaya cikarilmasi, inci kefalinin ureme zamaninda yapilan yanlis avciliginin arkasinda sosyolojik nedenlerin bulunup bulunmadiginin belirlenmesi ve yore insaninin baligi yanlis yontemlerle tuzlamasi nedeniyle olusan sakincali beslenme aliskanliginin degistirilmesi hedeflenmistir.

Allahin baligi bitmez

Yeni balikcilik yonetim modelinin uygulanmasina, bazi balikci koyleri destek verirken bazilari siddetle karsi cikmistir. Zaman icinde yurutulen calismalarla 15 koyden 12’si projeyi desteklemeye baslamis, ancak 3 koy halen yasadisi ureme donemi balikciligini surdurmede israr etmektedir.

Bu yuzden projede surdurulebilir balikcilik yonetim modeline karsi cikan ve destekleyen koylerdeki bu davranislarin sosyolojik nedenlerinin olabileceginden yola cikilarak, sosyal-kulturel yapinin belirlenmesi hedeflenmistir.

Doc. Dr. Halil Nalcaoglu baskanliginda proje ekibi tarafindan 8 koyde, yetkili kurumlar bilgilendirilerek gerceklestirildi.

59 sorudan olusan bu ankette kisilerin balikcilikla ilgili konumlari, varliklari, balikcilik hakkindaki degerlendirmeleri, kimi balikcilarin ne zarar yaparlarsa yapsinlar Allah’in verdigi baligin asla bitmeyecegine inanmalari gibi balikcilikla ilgili inanclara dayanan fikirleri, basin-yayini takip durumlari, sosyal cevre ile iliskileri, tarimla iliskileri, kendileri icin benimseyebilecekleri muhtemel is kollari, turizmin getirecegi yeni iliskilerin halen yapilmakta olan uygulamalar perspektifinden degerlendirilerek benimsenip benimsenmeyecegi, kendilerine onerilen yeni modelleri hangi yaptirim sekli ile kabul etme egiliminde olduklari gibi hususlarda tespitler yapilmaya calisildi

45 sayfalik rapor

Sosyolojik yapiya iliskin anket sonuclari 45 sayfalik bir rapor icinde ozetlenmistir. Burada bu sonuclarin ozetlenmesi her ne kadar mumkun degilse de en basit haliyle soyle denilebilir:

Van Ili balikci koyleri Turkiye ic su balikciligi anlaminda en cok ekonomik katma deger ureten yerlesim birimleridir. Uretilen ekonomik deger, kuskusuz, bu koylerde yasayan bireylerin yasam kalitelerine yansimakta ve bu standartlarin gerektirdigi tutumlar yerlesmektedir. Yerlesen tutumlarin degismesi genel olarak kolay gerceklesmeyen bir durum olarak kabul edilir. Ozellikle ekonomik faktorlerle saglamlasmis tutumlarin degistirilmesi cok guctur. Bu baglamda arastirma iki onemli genel sonuc ortaya koymustur.

1. Yasak avcilikla ilgili tutum degisiklikleri, olumsuz tutum takinan koylerde egitim gibi araclarla saglanabilir. Ancak bu yaklasimin uzun vadeli bir yatirim gerektirdigi unutulmamalidir.

2. Alternatif gecim kaynagi arayislarinda ortaya cikan tutumlar dikkate alinmalidir.

Burada dikkat cekici olan, hemen hemen tum koylerde "besicilik" konusunda bir istem olmasidir. Her ne kadar ankete katilanlar, turizmi yeterince tercih etmemislerse de bu alternatifin ancak ornek uygulama projeleri ve yatirimlarla ve yine egitim yolu ile yerlestirilebilecegi ortaya cikmaktadir.

Kurumus Topraklar Kuraklik Belirtisi

2007-04-26T04:00:00.001-07:00

>Kurumus Topraklar Kuraklik Belirtisi

Iklim bilimciler kuraklik ve su baskinlarinin aylar onceden tahmin edilebilecegini dusunuyor. Atmosfer cok karisik oldugu icin, boyle bir tahmini bir haftadan daha once yapmak genellikle imkansizdir. Ancak Dunya’nin havasi konusunda rehberlik yapan bazi gizli etkiler var. Ornegin dogu Pasifik’teki su sicakliginin degisimi, El Nino diye adlandirdigimiz, kuresel iklimdeki buyuk donusten aylar once gerceklesmisti.

NASA’dan Randal Koster arastirmacilarin, kitalarin ortasinda, topragin nemindeki kolay farkedilemeyecek degisikliklerin gelecek kuraklik ve su taskinlarini haber verebilecegi bir dizi "onemli nokta" belirledigini acikladi.

Var olan kani, bulut ve yagmurlari yaratan su buharinin ana kaynaginin, genellikle topraktan buharlasan su oldugu yonunde. Topragin kuruma duzeyi arttikca kuraklik riski de artiyor.

Oldukca yas topraklar gelecekte olusabilecek guclu yagislarin belirtisi olabilir. Bu onemli noktalarda topragin nemi ile yagislar arasinda onemli bir iliski oldugu dusunuluyor.

Ancak bu metod her bolgede ise yaramayacak. Kiyi seridindeki bolgelerde nemin buyuk bir bolumu okyanustan buharlasiyor ve colun topraklarinda nadiren yagmur olusturacak kadar nem bulunuyor. Ancak diger bolgelerde, ozellikle yas ve kuru iklimler arasindaki gecis bolgelerinde, topraktan gerceklesen buharlasma butun farki yaratabilecek.

Kuresel Kara Atmosferi Baglanti Deneyi (GLACE) adli girisim, 12 iklim modelleme takimindan, toprak nemi etkisinin en guclu oldugu bolgelerin haritasini cikarmasini istedi.

Doga icin sikayet dilekcesi nasil yazariz...?

2007-04-26T02:00:00.001-07:00

>DILEKCE HAKKI

Cevre konusunda ilgili makamlara dilekce yazarak cevre ile ilgili olumsuzluklarin duzeltilmesini istemek her Turkiye Cumhuriyeti Vatandasi'nin hem hakki, hem de odevidir. Anayasamizin 56. maddesi, "Cevreyi gelistirmek, cevre sagligini korumak ve cevre kirlenmesini onlemek Devletin ve vatandaslarin odevidir"; diyerek, cevre koruma konusunda vatandaslara da sorumluluk yuklemistir.

Anayasamizin, dilekce hakkini duzenleyen 74. maddesinde, "Vatandaslar, kendileriyle veya kamu ile ilgili dilek ve sikayetleri hakkinda, yetkili makamlara ve Turkiye Buyuk Millet Meclisi'ne yazi ile basvurma hakkina sahiptir. Kendileriyle ilgili basvurmalarin sonucu, dilekce sahiplerine yazili olarak bildirilir"denilmektedir.

Doga dostu vatandaslarin cevrelerinde gordukleri doga aleyhine uygulamalarla mucadele etmelerinin ilk ve en basit adimi, ilgili makamlarin, Anayasa ve 3071 sayili Dilekce Hakkinin Kullanilmasina Dair Yasa ile guvence altina alinmis bir hak olan dilekce yolu ile uyarilmasidir. Dilekce yazarken dikkat edilmesi gereken onemli konularin basinda, dilekcenin muhatabinin dogru secilmesine dikkat etmek gelmelidir. Sozkonusu alan belediye sinirlari icinde ise dilekce belediyeye, sit alaniysa Kultur ve Tabiat Varliklarini Koruma Kurulusu'na / Kultur Bakanligi'na, Milli Park, Tabiati Koruma Alani, Av-Yaban Hayati Koruma Alani gibi Orman Bakanligi'nca korunan alanlarin statusunden birine sahipse Milli Parklar ve Av-Yaban Hayati Genel Mudurlugu'ne, Ramsar, Bern Sozlesmeleri kapsaminda korunan bir alansa ya da Cevre Yasasi'na aykiri bir uygulama varsa Cevre Il Mudurlugu'ne / Cevre Bakanligi'na, gonderilmelidir. Ayni dilekcenin birden fazla kuruma gonderilmesi daha etkili olmasini saglayabilir. Ornegin, belediye sinirlari icinde belediyeye gonderilen dilekcenin ilin valiligine ya da ilcenin kaymakamligina da gonderilmesi birden fazla makamin dikkatini cekecektir. Ilgili kamu kurum ve kuruluslari yanisira cevre ile ilgili dernek ve vakiflar, yerel ve ulusal basin, meslek odalari, siyasi partiler gibi orgutlere dilekce gondererek konuyu genis bir tabana yaymak, hem konuya kamuoyunun dikkatini cekecek, hem de basari sansini arttiracaktir.

Dilekcenin kime / kimlere yazilacagina karar verildikten sonra, sade ve anlasilabilir bir icerikle olayin ozu ve istem belirtilmelidir. Dilekceyi yazan cevre dernegi vb. bir kurumsa kendisini tanitmasi, amaclarindan bahsetmesinde fayda vardir.

Dilekcede isteme konu olan alan net bir sekilde tanimlanmali, bilinen bir koruma statusu varsa (Milli Park, Tabiati Koruma Alani, Dogal Sit, Ozel Cevre Koruma Bolgesi, Ramsar Alani, vb.) belirtilmeli, biliniyorsa hangi yasa ve yonetmeliklerin ihlal edildigine deginilmeli, sikayet edilen uygulamanin ekolojik zararlarina dikkat cekilmeli, istem ve dilekceye yasal suresi icinde cevap istendigi acik bir sekilde belirtilmelidir.

Dilekceye, dilekceyi yazanin adi, unvani, acik adresi ve diger iletisim bilgileri de eklenmelidir.

Dilekce metnine eklenmesinde fayda olan ekler varsa eklenmelidir. Sikayete/isteme konu olan alanla ilgili tezi destekleyebilecek fotograf, harita, diger bilgi ve belgeler dilekceye eklenebilir.

3071 sayili yasanin 7. maddesinde, "Turk vatandaslarinin kendileri ve kamu ile ilgili dilek ve sikayetleri konusunda yetkili makamlara yaptiklari basvurularin sonucu veya yapilmakta olan islemin safahati hakkinda dilekce sahiplerine en gec iki ay icinde cevap verilir. Islem safahatinin duyurulmasi halinde alinan sonuc ayrica bildirilir" denilmektedir. Sure konusunda tartisamaya neden olmamak icin dilekcede mutlaka tarih olmalidir. Dilekcenin yazildigi tarihin yanisira kamu kurumuna ulastigi tarih de evrak kayit numarasi da dilekcenin takibinde onemli oldugundan, ilgili kurumdan ogrenilmelidir. Dilekceye iliskin alinda belgesi, vb. belgeler varsa saklanmalidir.

Yasal suresi olan 60 gun icinde cevap alinamayan dilekceler ayni makama tekrar yazilabilecegi gibi, Turk Ceza Yasasi'nin 230. maddesi uyarinca dilekceye zamaninda cevap vermeyenlerle ilgili Cumhuriyet Savciligi'na suc duyurusunda bulunulabilir.

Dilekce ile sonuc alinamazsa, dilekce daha ust makamlara yazilabilecegi gibi suc unsuru varsa Cumhuriyet Savciliklarina suc duyurusunda da bulunulabilir.

Dogaya duyarli vatandaslarin cok kisa zaman ayirarak yazabilecekleri bir dilekce doga korumacilikta onemli kazanimlar saglayabilir. Doga korumacilikta dilekcenin bir hak oldugu kadar anayasal bir odev oldugu, dogaya zarar veren uygulamalarda temel savunma araci oldugu her zaman hatirlanilmalidir.

Turkiye susuz kalacak

2007-04-26T01:30:00.001-07:00

>
Turkiye Ziraatcilar Dernegi'nce hazirlanan Su Sorunu Raporu'nda, Turkiye'de kurakliga karsi hicbir stratejik plan yapilmadigi uyarisinda bulunularak, ''Turkiye, tehdidi gormuyor.

Kirmizi cizgiye dayandik, donusu olmayan yolun esigindeyiz'' denildi. Raporda, bir ulkenin su zengini sayilabilmesi icin kisi basina yillik 10 bin metrekup su tansiyeline sahip olmasi gerektigi belirtilerek, Turkiye'de kisi basina yillik su potansiyelinin yaklasik 3.500 metrekup oldugu kaydedildi.

Raporda, Turkiye'de barajlarda toplanan suyun ancak ucte birinin kullanilabildigi, sulamalarin yuzde 95'inin, israfa yol acan yuzey sulama yontemiyle yapildigi ifade edildi. Turkiye'de yirmi yillik kuraklik haritalarinin, yagislarda azalma ve kuraklikta artis gosterdigi kaydedilen raporda, bunun en buyuk nedeninin kuresel isinmaya bagli olarak dunya capinda faaliyet gosteren faktorler oldugu ifade edildi.

Su kaynaklari itibariyle su zengini ulkelerin ucte biri civarinda bir su potansiyeline sahip olan Turkiye'nin bu durum karsisinda, yer alti ve yer ustu sularini verimli kullanmaya yonelik onlemleri en kisa surede almasi, GAP bolgesinde programin cok gerisinde kalmis olan sulama yatirimlarini tamamlamasi, Konya Ovasi Projesi'ni hayata gecirmesi, barajlar, akarsular ve yer alti sularini etkileyen kirlilik faktorlerini en aza indirmesi, sulama idaresi konusundaki kaotik

ortama son verip merkezi bir su idaresi sistemi kurmasi ve su kaynaklarina sahip cikmasinin zorunlu olduguna dikkat cekildi. Raporda, ''Kirmizi cizgiye dayandik, donusu olmayan yolun esigindeyiz. Aksi takdirde, mevcut egilimler goz onune alindiginda, Turkiye halki en fazla 20 yil icinde, tarimsal urun rekoltelerinde
ciddi dususler, collesme, yetersiz beslenme ve icme suyu kitligi gibi sorunlarla karsi karsiya kalacak'' denildi.

Ac Kutup Ayilari Birbirlerini yiyor

2007-04-26T01:00:00.001-07:00

>Kuresel isinmayla buzsuz sezonun uzamasi kutup ayilarini ac birakiyor. Yem bulamayan kutup ayilari birbirlerini yemeye basladi.

ANCHORAGE - Kutup ayilari birbirlerini hakimiyet kurmak icin ve ureme donemlerinde one gecmek icin oldurebiliyor. Ancak, Alaska ve Bati Kanada’da 34 yil suren arastirmalarda, ilk kez kutup ayilarinin birbirlerini acliktan dolayi yedikleri gozlemlendi. Kutup ayilari normal sartlarda ayi baligi yiyerek besleniyor.

Arastirmayi yuruten U.S. Geological Survey Alaska Science Center uzmani Steven Amstrup, kutup ayilarinin birbirlerini yemesinin ender rastlanan bir durum oldugunu, son 34 yilda boyle bir hadisenin ilk kez yasandigina dikkat cekti. Arastirmacilarin tespit ettigi kutup ayilari arasindaki ilk hadise Ocak 2004’te meydana geldi. Kanada’ya bagli Herschel adasinda bir erkek ayi, bir magarada yakaladigi bir disiyi boynundan isirarak oldurdu ve yedi. Disi kutup ayilari erkeklerin yarisi kadar bir cusseye sahip.

KURESEL ISINMANIN HAYVAN DAVRANISLARINA ETKISI
Cevrececiler kuresel isinmadan buzullari eritmesinden dolayi kutup ayilanrin bu yuzyil sonuna dek soyunun tukenebilecegini vurguluyor. Cevreciler, yiyecek bulamayan ayilarin birbirlerini yemesinin soylarinin tukenme surecini daha da hizlaridaracaginin altini ciziyor. Alaska Conservation Solutions (Alaska Doga Koruma Cozumleri) dernegi baskani Deborah Williams, kutup ayilarini konu alan bir gazli icecek reklamini elestirerek, “Durum ciddi, kutup ayilarindaki degisimin sorumlulugu kuresel isinmada, onun sorumlulugu da insanoglunda” diye konustu.

Kaynak: Arastirma Polar Biology dergisinin internet sitesinde yayinlandi.

Yasadigin Dunyanin Nasil Bir Yer Oldugunu BILIYORMUSUN??

2007-04-26T00:30:00.001-07:00

>
Her 1 dakikada 5 yasin altinda 12 cocuk acliktan hayatini kaybediyor.
800 milyon insan yeterli beslenemiyor ve 2 milyar insan icecek temiz su bulamiyor.
358 kuresel milyarderin serveti dunya nufusunun yarisinin yillik gelirine esit.
Dunyadaki insanlarin yarisi gunde 2 dolardan az bir parayla yasamaya calisirken silahlanmaya saatte 100 milyon dolar harcaniyor.
Askeri harcamalara sadece 18 dakika “dur” dense dunyada susuzluk ceken 2 milyar insana temiz icme suyu saglanabilir. Ya da dunyadaki tum golf sahalari bir gun sulanmasa. Bir nukleer deniz altinin maliyetiyse, 48 milyon insanin temiz su icmesine bedel!
Kirli su nedeniyle her 15 saniyede bir cocuk dizanteri, tifo, kolera gibi hastaliklardan oluyor.
“Gelismis” bir devletin askeri harcamalarini 10 haftaligina keserse dunyadaki aclik sona erdirilebilir.
Acligi sona erdirmek icin her yil 40 milyon ton hububat yeterliyken, zengin ulkeler hayvan beslemek icin her yil 540 milyon ton hububat tuketiyor.
Asya’da yasayan 1 milyar 270 milyon cocugun yaklasik yarisi (600 milyon) yoksulluk icinde.
Her gun 24 bin kisi, yani saatte bin kisi acliktan veya acliga bagli sebeplerden oluyor.
Gunumuzde “gelismekte olan” ulkelerdeki her 10 cocuktan biri 5 yasina gelmeden oluyor. Bu oran, son 50 yilda yuzde 28 artti.
Tek bir ucak gemisine harcanan parayla 400 bin insan bir yil boyunca saglikli beslenebilir.
Kuresel gaspcilarin militarist aygiti ABD’nin Afganistan’a saldirisi sonrasinda buradaki eroin imalati 20 kat artti.
Uyusturucu ticaretinden elde edilen gelir, 700 milyar dolar civarinda yani dunya ekonomisinin toplaminin dortte ucu kadar.
Herkese ekmek degil ama kisi basina 1,8 ton patlayici dusuyor.
Bilinen 70 bin ton kimyasal silah depolarda bekliyor.
Dunyadaki askeri harcamalar 1 trilyon dolarlik bir pazar olusturuyor.
13 milyar dolar dunyadaki temel saglik sorunlarini asgari olcude cozebilecekken AB ulkeleri 13 milyar dolari salt parfume harciyor. ABD’de evcil hayvan mamalarina 17 milyar dolar harcaniyor.
Zimbabwe’de her 15 dakikada bir cocuk AIDS’ten oluyor.
Yuzde 70’i sivil 60 milyon olu, nukleer sakatliklar ve radyoaktif cop daglari birakan 2. Dunya Savasi’ni takip eden yillarda cesitli yerlerde 150’nin uzerinde savas cikti. Yuzde 90’i sivil her yil 650 bin kisi savaslarda oluyor.

Cocuklar 85’ten fazla ulkede askere aliniyor. 35’e yakin ulkede 300 bin cocuk hukumet ya da muhalif gruplar adina asker olarak savasiyor.
Son 10 yilda yapilan savaslarda 2 milyondan fazla cocuk oldu, 5 milyonu sakat kaldi. 40 milyonu cocuk 550 milyon insan goc etmek zorunda kaldi.
Su an siginma talebinde bulunmus insanlarin sayisi 30 milyon.Multecilerin yuzde 80’i kadin veya cocuk. 5 milyon cocuk multeci. 100 ulkede 245 milyon kara mayini saklaniyor. Yarisi cocuk yilda 20 bin kisi mayin patlamalariyla hayatini kaybediyor.
Her ay 800 cocuk kara mayinlari yuzunden oluyor veya sakat kaliyor. Kara mayinlari halen 540 milyon cocugun hayatini tehdit ediyor.
Yasadigimiz topraklarda cogu Suriye siniri civarinda 1 milyon kara mayini var. Son 12 yilda 284’u cocuk 937 kisi mayin patlamalarinda oldu. 2005 yilinda 56 kisi mayinlar yuzunden hayatini kaybetti.
Yilda 4 milyon bebek 1 aylik olmadan oluyor.
Her 2 cocuktan biri siddete maruz kaliyor.
Her gun 30 bin cocuk onlenebilir hastaliklardan oluyor.
Yilda 2,5 milyon cocuk kaciriliyor. 1,5 milyon cocuk seks pazarina suruluyor.
11 yasindan kucuk yaklasik 340 milyon cocuk, sirketlere daha fazla k�r, zenginlere gosteris yapma firsati saglayan ama insanlar icin asla ihtiyac olmayan seyleri uretmek icin karin tokluguna olesiye calistiriliyor.
Calisan cocuklarin dortte ucu haftada 40 saatten fazla, her on cocuktan 2’si haftada 56 saat ve uzerinde calisiyor.
Sadece Istanbul’da 20 bin cocuk sokakta yasiyor.
Cernobil nukleer santralindeki patlama Hirosima ve Nagazaki’ye “baris adina” atilan atom bombalarinin 700 kati radyasyon yaydi.
Sam Amca’nin ciftliginde nufusun yuzde 1’i ABD’deki zenginligin yuzde 40’ina sahip. 2 milyon kisi hapishanelerde, 20 milyon, issiz, 50 milyon yoksul var. Su an ABD’de yasayan 12 milyon kisi hayatlarinin bir kismini evsiz olarak gecirmis. Evsizlerin sayisi her yil iki milyon artiyor. Her dort evsizden biri cocuk.Yetiskin evsiz erkeklerin yuzde 40’ini ABD ordusundan ayrilmis askerler olusturuyor.
Her uc dakikada bir isci is kazalari ya da meslek hastaliklari yuzunden hayatini kaybediyor.
Dunyada her yil trafik kazalarinda 1 milyon civarinda insan oluyor, 50 milyon insan yaralaniyor, 3 milyon insan sakat kaliyor.

NOT=Bu Yaziyi Okudugun Iki Dakikada 24 u cocuk;32 Kisi Acliktan Oldu.....

Doga (12.06.2006)

2007-04-26T00:00:00.001-07:00

>Doga

Iguanalar, yiyecek bulamayinca kuculuyor bulunca buyuyor
Bilim adamlari ilginc bir olay saptadi: Galapagos’taki deniz iguanalari, besin durumuna gore buyuyup, kuculebiliyorlar.

Princeton Universitesi arastirmacisi Martin Wikelski, Galapagos’daki deniz iguanalarinda essiz bir fenomene rastladi. New Scientist dergisindeki haberde, surungenler besin durumuna beden boylarini degistirebiliyor deniyor.

Arastirmaci, hayvanlardaki boy farkini hatali olcume baglamisti, ancak %20’lik ya da 6 cm’lik kuculme (boydan kisalma) olcum hatasi olamazdi diyor Wikelski.

Diger arastirmalar da sadece Galapagos adalarinda yasayan iguanalarinin gercekten de beden boylarini degistirebildiklerini kanitliyor. Wikelsi bu ilginc fenomenin aciklamasina da buldu. Buyuk hayvanlarin uremedeki sansli daha fazla. Cunku ciftlesme sirasinda disiler buyuk hayvanlari tercih ediyorlar. Iri disi iguanalar ise daha cok yumurtlayabiliyor.

Fakat Galapagos adalarinda iguanalar icin surekli besin kitligi yasanmakta ve bu da buyuk hayvanlar icin sorun oluyor. Deniz iguanalari yosunla besleniyorlar ve bunlar da El Nino donemlerinde azalmakta. Denizdeki akintilarin degismesi nedeniyle besin maddesi icerigi azalirken, sicaklik artiyor.

Ilginc fenomen

Bilim adamlari El Nino donemlerinde iguanalarin gercekten de kuculdugunu saptamislar. Iguanalarin ne sekilde kuculdukleri tam olarak bilinmiyorsa da bilim adamlari kemik indirgeme surecinin isledigini ve daha sonra kemiklerin yeniden buyudugunden eminler.

Omurlar arasindaki kikirdagimsi maddenin azalmasi, hayvanlardaki kisalma icin yeterli degil, ayrica bu durumda hareketleri de onemli olcude kisitlanirdi diyor bilim adamlari.

Ilginc fenomen tip bilimcilerinin de ilgisini cekti. Mesela uzay bilimciler, durmadan astronotlardaki kemik erimesini tedavi etmek icin ugrasirlar. Sonuclar ote yandan osteoporoz uzerine arastiran bilim adamlarinin da ilgisini cekti.

Baliklarin dortte ucu tamamen yok olma tehlikesiyle karsi karsiya

BM’den yapilan bir aciklamaya gore dunya denizlerindeki baliklarin dortte ucu ticari balik avciligi yuzunden tamamen tukenmek uzere. Baliklarin dortte biri ise asiri avlanma yuzunden yok olma tehlikesini atlatamayacak kadar azalmis. Alarm niteligindeki sonuclar gectigimiz Pazartesi (21.5.06) gunu bir hafta devam eden Birlesmis Milletler Konferansi’nda aciklandi. Uyelerin amaci, ticari balik avciliginda Deniz Yasalari Konvansiyonu’na (1982) ve "kurallara uygun balik avciligi" anlasmasina (1995) ne derece uyuldugunu kontrol etmek. Yeni anlasma, ozellikle de suruler halinde yasayan ya da ton baligi gibi uzun mesafelerde yuzen baliklari dikkate almakta. Anlasma simdiye kadar 57 ulke tarafindan kabul edildi.

Sibirya’da yeni bir mamut fosili

Bati Sibirya’daki balikcilar iyi korunagelmis bir mamut fosili buldular. Bolgedeki Yurt Bilgisi Muzesi Muduru Alexander Kersajev tarafindan yapilan aciklamaya gore mamutun kemikleri, Krasnojarsk baraj golundeki sularin yukselmesiyle karaya vurmus. Bilim adamlari iyi korunagelmis kaburga kemikleriyle birlikte sirt omuriligi, uzerinde disleriyle birlikte kafatasi ve bir de fildisinin bulundugunu soyluyorlar. Hayvanin yaklasik olarak 50 yasinda oldugu tahmin edilmekte. Ancak kemikler cok fazla su emdigi icin konservasyonu cok zor olacak diye konustu Kersajev.

Amazon Ormanlarinda Sigirlar Boguruyor (12.06.20006)

2007-04-25T23:30:00.001-07:00

>Amazon Ormanlarinda Sigirlar Boguruyor

Boguren sigirlar ve steril soya tarlalari Amazon yagmur ormanlarinin yerini oylesine korkunc bir hizla aliyor ki, egilimin boyle surmesi durumunda, ormanlarin 2050 yilina gelmeden tumden yok olacagi belirtiliyor.

Kerestesi icin kesilen agaclar hesaba katilmadiginda bile, orman kiyiminin bolgenin ekolojik yapisini tumden degistirebilecegine dikkat cekiliyor. Minas Gerais Federal Universitesi’nden Britaldo Silveira Soares-Filho ve A.B.D’li uzmanlardan olusan bir ekip, sekiz farkli gelisim senaryosuna gore, Amazon’un yuzyilin ortalarinda nasil bir gorunume burunecegine isik tutan bir bilgisayar ornegi olusturdular.

Bolgede yer alan ormanlik alanin %40’inin yok olmasi, mevcut oranlara uygun olarak, 32 milyar tonluk bir karbon salinimina yol aciyor. Bu oran gunumuzde tum dunyada dort yilda uretilen karbon miktarina esit.

Dunya uzerindeki yagmur ormanlarinin yaridan cogu Amazon bolgesinde yer aliyor. Bu ormanlarin bir bolumunun yok olmasi bile, aralarinda 35 primatin da oldugu, yuzlerce memeli turunun gelecegi icin ciddi bir tehlike olusturuyor. Dahasi, yagmur ureten ormanlarin yok olmasi bolgede yagislar acisindan da buyuk bir risk olusturuyor.

Ormanlardaki yitimin koruma yasalarinin daha ciddi bir bicimde yasama gecirilmesiyle en az yari yariya azaltilabilecegi, buna bagli olarak da, atmosfere karisan karbon oraninin Kyoto protokoluyla ongorulen duzeye indirilebilecegi belirtiliyor. Uzmanlar varlikli ulkelerin buna destek vermeleri gerektigine inaniyorlar.

Havadaki Azot Dioksit Sanilandan Daha Tehlikeli Cikti (12.06.2006)

2007-04-25T23:00:00.001-07:00

>Havadaki Azot Dioksit Sanilandan Daha Tehlikeli cikti

Yunanli bilim adamlarinin son bir arastirmasina gore bir metrekupluk havada bulunan on mikrogramlik azot dioksit (NO2), olum riskini %0,3 oraninda yukseltmekte. Atina Universitesi’nden Evangelia Samoli yonetiminde calisan ekip, uc yili askin bir sure (toplam nufusu 60 milyonu bulan) 30 Avrupa ulkesindeki hava kalitesini ve olum oranlarini arastirmis.

Azot dioksit ozellikle dizelle calisan makine ve motorlardan aciga cikiyor. Arastirmacilar "European Respiratory Journal" dergisinde yayimlanan yazilarinda, Avrupa’daki hava kirliligiyle ilgili en buyuk veri bankasindan yararlandiklarini soyluyorlar.

Arastirma cercevesinde Avrupa’nin 34 kentinden, Turkiye ve Israil’den alinan olum oranini, hastanelerde yatan kisilerin sayisi, hava kirliligi olcumleriyle karsilastirilmis. Ortalama azot dioksit orani kentten kente yaklasik olarak bir metrekupte yaklasik olarak 50 ila 150 mikrogram arasinda degisiyordu.

Yunanli bilim adamlarinin karsilastirmasi, her gun olculen NO2 oranina gore olum oraninin degistigini gostermekte. Havadaki yuksek NO2 oraninin kalp/dolasim sistemi uzerindeki etkileri genelde kisa vadede ani kalp olumlerine neden olurken, NO2’ye bagli olarak gelisen solunum yollari hastaliklari uzun vadede olume yol acmakta diye acikliyor arastirmacilar.

Yunanli bilim adamlari ayrica havadaki azot dioksit oraninin kuzeybati ve gune Avrupa’da dogu Avrupa’ya gore daha yuksek oldugunu bulmuslar. Bu durumun dogu Avrupa trafiginde daha az otomobilin bulunmasiyla ilgili oldugunu soyleyen arastirmacilar, havadaki azot dioksitin ancak trafige (dizelle calisan) daha az otomobilin cikmasiyla azalacagina inaniyorlar.

Dunyanin Manyetik Alanindaki Zayiflama Hesaplandi (12.06.2006)

2007-04-25T22:30:00.001-07:00

>Dunyanin Manyetik Alanindaki Zayiflama Hesaplandi

Gecmisteki gemi gunluklerinin yardimiyla, manyetik alanda son bes yuz yil icinde meydana gelen zayiflama hesaplandi. Dunyanin manyetik alani yaklasik olarak 150 yildan bu yana onemli olcude zayiflamakta. Oysa bu tarihten onceki yuzyillardaki zayiflama daha sabit diyor Leeds Universitesi’nden David Gubbins. Halihazirdaki zayiflama yuzyilda %5 olarak hesaplanmis ve bu fenomen henuz yeni.

Ancak bu zayiflama ayni hizda devam edecek olursa, dunyanin manyetik alani bir ila iki bin yil sonra en azindan gecici bir sure icin yok olacak. Pusula Cin’de iki bin yildir bilinmesine ragmen, bilim adamlari dunyanin manyetik alanini 1837’ten beri kesin bir bicimde olcebiliyorlar.

Alman fizikci ve matematikci Carl F.Gauss o tarihlerde bir manyetometre ile ilk kez dunyayi gunes ruzgarlarinin yuklu parcaciklarindan koruyan manyetik kuvveti olcmustu. Dunyanin manyetik alani dunyanin dis cekirdegindeki sivi demirin etkisiyle olusmakta.

Yine olusabilir

Hareket, dunyanin devrinden etkilendigi icin de bilim adamlari jeodinamodan soz ederler. Dunyanin icindeki demir akimlarindaki degisimler, dunyamizin gecmisinde asagi yukari 250.000 yilda bir manyetik alanda kutup degisimine neden olmustu.

Manyetik alanin kisa bir sure icin yok oldugu bu tur bir kutup degisiminin yine olusabilecegini, bilim adamlari 19.yy’da manyetik alanin onemli olcude zayiflamis olmasina dayanarak tahmin ediyorlar. Ancak son arastirmadan anlasildigi uzere bu gelisme henuz o tarihlerde baslamisti. Elde edilen verilere gore 1590 ve 1840 arasindaki tarihlerdeki zayiflama cok daha dusuktu.

Manyetik alandaki zayiflama 1840’tan sonra hizlanmis. Bununla birlikte halihazirdaki zayiflamanin gercektende kutup degisimine neden olup olmayacagi kesin olarak bilinmemekte.

Kuzey Kutbu’nun Sicak Gecmisi

2007-04-25T22:00:00.001-07:00

>Kuzey Kutbu’nda arastirmalar duzenleyen bilim adamlari, bolgenin gizemli gecmisine dair onemli veriler elde ettiler.

Zorlu doga kosullari nedeniyle arastirmalarin zorlukla yapildigi bolge, basariyla sonuclanan yeni arastirmalara gore tropik bir gecmise sahip. Verilere gore 55 milyon yil once Kuzey Kutbu’ndaki sicaklik degerleri ilik bir yaz gunune denk geliyor.

Bilim adamlari bir bolgenin gecmisine dair ipuclari elde etmek icin oncelikle yerin dibindeki kalintilari inceler. Kuzey Kutbu’nun gecmisi hakkinda elde yok denecek kadar az veri bulunmasinin nedeni ise bolgenin zorlu doga kosullarina sahip olmasi. Fakat son zamanlarda arastirmacilar guclu araclarla bolgede genis bir alani kapsayacak sekilde okyanusun dibinden onemli kalintilar cikarmayi basardilar.

Arctic Coring Expedition (ACEX) isimli bir proje dahilinde arastirmacilar tarafindan elde edilen ve incelenen bu fosil ve mineraller, bilim adamlarina gore, bolgede 55 milyon yil once ortalama yaz sicakliginin 24 santigrat derece oldugunu gosteriyor. Bu donemde, su yuzeyinde buzullarin bulunmadigi da ekleniyor. Bu deger, o donem icin daha once tahmin edilen mevsim modellerinin sundugu verilerden 10 derece daha fazla.

Bilim adamlari bu sicaklik artisini jeolojik hareketlenmelerden ziyade, kuresel boyutta ani atmosferik degisimlere bagliyor. Yurutulen tahminlere gore yer kabugundan fiskiran metan ve benzeri gazlarin atmosferde sera etkisi yarattigi uzerinden duruluyor.

Mumyanin Gizemi

2007-04-25T21:01:00.001-07:00

>Peru'da ortaya cikarilan 1600 yillik dovmeli mumya, Moche halkinin savasci kralicesi olabilir mi?

Mocheler olulerini mumyalamiyordu. Cesetlerin cogu dogal etkenlerle curuyor; geriye, yok olan yasamlarin kaniti olarak yalnizca kemikler kaliyordu. Ancak az sayidaki ornekte, doga ve ritueller bir araya geldi ve olunun bir mumya gibi bozulmadan kalmasini sagladi. Gectigimiz yil kalintilari Peru’nun kuzey kiyisinda, El Brujo (Buyucu) adi verilen toren alaninda ortaya cikarilan dovmeli kadinin kaderi de buydu. Inkalardan bin yil once hukum surmus olan halki, gunumuzde kaliteli canak comlekleri ve ustalik urunu madeni esyalariyla bilinen gelismis bir kultur yaratmisti...

Yakin bir donemde yapilan otopsi, dovmeli kadinin en az bir dogum yaptigini ve yirmili yaslarinin sonlarina dogru yasamini yitirdigini ortaya koydu; ancak olum nedenine dair bir bulguya rastlanmadi. Zamansiz olumu, onu ebedi uykusuna, kanli kurban etme rituellerine sahne olan bir tapinagin tepesinde, taci ve takilarini kusanmis bir halde yatiran halkini sok etmis olmali. Vucudu, zincifreyle -kanin yasam gucuyle iliskilendirilen kirmizi bir mineral– sivandi, pamuklu bezlerle sarildi ve kerpicten kalin katmanlara gomuldu. Ardindan, Mochelerin cole yayilan topraklarindaki kuru iklim bedenini kuruttu.

Benzer durumda bir baska Moche kadina daha rastlanmadi. Arkeolog R�gulo Franco, "On arastirmamiza dayanarak, bir hukumdar oldugunu dusunuyoruz" diyor. Eger oyleyse bu veri , bugune dek hukumdarlarinin erkek olduguna inanilan Mocheler konusunda bir devrim yaratabilir.

Bunlari Biliyor muydunuz?

Dovmeli mumya, yani basinda bulunan kurban edilmis kadin iskeletinin boynundaki ip uzerinde yapilan test sonucunda, yaklasik IS 450'ye tarihleniyor. Mezarin bulundugu teras bicimli mozoleyi paylasan diger uc mezardan sadece birinde bir kurbani var; onun boynundaki ip uzerinde yapilan radyokarbon tarihleme testine gore ise mezar yaklasik olarak IS 250-350'ye tarihleniyor. Bu durumda diger uc mezardan en az biri, dovmeli mumyaninkinden daha eski olmali. Terastaki geri kalan iki mezar, radyokarbon tarihleme yontemiyle testten gecirilmeye elverisli herhangi bir malzeme barindirmadiklari icin, ne zaman kazildiklari bilinmiyor.

Tropik Genisleme Dunya'yi Collestirir Mi?

2007-04-25T20:00:00.001-07:00

>Bilim insanlari, sicakligin ekvatordan kutuplara dogru genisledigini, bu surecin yeryuzundeki tropik kusagi genisleterek gelecek onyillarda collesmeye yol acacagini ongoruyor.

Son 25 yilda tropik bolgenin 2 derece kutuplara dogru buyudugunu dusunuluyor. Bu, yeryuzunde tropik bolgenin 200 kilometre genisledigi anlamina geliyor.

Arastirmayi yuruten University of Washington profesoru John Wallace, kuresel ruzgar yapisinin bu yuzyilda kutuplara dogru 2-3 derece daha kaymasinin Sahra gibi col iklimini birkac yuz kilometre kuzeye cikaracagini ve bunun Avrupa’da collemeye neden olacagini belirtiyor. Arastirmayi yapan bilim insanlari, 1975-2000 arasi atmosferdeki oksijen molekullerinin saldigi mikrodalga radyasyonundan isi analizler yaptI.

Arastirmada atmosferin troposfer tabakasinin her iki yarimkurede 30’uncu enlem civarinin son 25 yilda yaklasik 1.5 Fahrenheit isindigi ortaya cikti. Troposfer, yaryuzunden 12 km yukseklige kadar ve hava olaylarinin bircogunun gerceklestigi alan. Atmosferdeki isinma, troposferin genislemesi ve kutuplara dogru buyumesine yol aciyor.

TROPIK ALANLAR 200 KM GENISLEDI

Dunya’da 23.5 derece enlemdeki Oglak ve Yengec donenceleri arasinda kalan alan teorik olarak tropik bolge sayiliyor. Tropik bolgelere daha cok Gunes isini dusuyor, daha zengin bir bitki ortusu ve hayvan cesitliligine sahip oluyor. [b]Arastirma son 25 yilda tropik bolgenin 2 derece kutuplara dogru buyudugunu savunuyor.[/B] Bu surec, yeryuzunde tropik bolgenin 200 kilometre genisledigi anlamina geliyor.

AKDENIZ DE ETKILENECEK

Iklimbilimciler tropik bolgenin genislemesini insanlarin yasadigi enlemlerde collesmeye neden olabilecegini ve bunun da kuresel bir cevre sorunu olduguna dikkat cekiyor. Arastirmacilar, tropik genislemenin ayrica ABD’nin guneyi ve Akdeniz Havzasi’nda subtropikal etkiyi artirarak kurakligi tetikleyecegini tahmin ediyor.

Bilim insanlari tropik genislemenin dogal kosullardan mi yoksa kuresel isinmadan mi kaynaklandigini tam olarak aciklayamiyor. Ozon tabakasinda biriken kirletici gazlarin isiyi saklamis olabilecegi belirtiliyor. Arastirma Science dergisinde yayimlandi.

TROPIK ORMANLAR TEHLIKEDE

Ote yandan, Uluslararasi Tropikal Ormanlar Orgutu ’nun yayimladigi rapor, her yil yaklasik 14 milyon hektar tropikal ormanin kayboldugu savunuyor. Orgut baskani Manoel Sobral Filho, tropikal ormanlarin yarisinin 50 yilda kaybolma tehlikesi yasadigini ifade etti. Filho, orman alanlarinin yakilmasinin, biyolojik cesitlilik icin tehlike olusturdugunu ayrica atmosfere yayilan karbondioksit gazinin %20’sinin de ormanlarin yakilmasi sonucunda olustugunu soyledi.

Raporda, orman kaybinin ozellikle Endonezya, Fildisi Sahili, Liberya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Filipinler ve Nijerya’da endise verici oldugu uyarisinda bulunuyor.

Piramitlerin "Bekcisi" Sfenks Kac Yasinda?

2007-04-25T19:30:00.001-07:00

>Misir’da, Giza’daki uc buyuk piramidin biraz dogusunda, bilinmez bir zamandan beri bu vadiyi bekleyen, gozlerini doguya dikmis yari insan, yari aslan bir heykel var: Sfenks. Ejiptologlar, Khafre piramidini Vadi Tapinagi’na baglayan yolun bitiminde yer alan bu gizemli ve "dilsiz" yapinin, I.O 2500 dolaylarinda firavun Khafre tarafindan yaptirildigini dusunuyorlar. Oysa ne Giza’daki herhangi bir anitta bunu destekler bir ifade var, ne de Misir’in herhangi bir yerinde. Sfenks’in yapildigi tarih, Ejiptologlar ne derse desin, bilinmiyor.

1991 yilinda Amerikali arastirmaci John Anthony West ve jeolog Dr Robert Schoch, bu gorkemli anit uzerinde bir dizi arastirma yaptilar. Vardiklari sonuclar, oldukca sasirticiydi: Heykelin uzerindeki asinma izleri, arkeologlarin inandigi gibi ruzgar ve kumdan degil, uzun ve etkili yagmurlardan ileri geliyordu ve dupeduz "su asinmasi"ydilar! Misir’in bu bolgesi, bundan 5000 yil once de coldu ve yagmur dusmuyordu. Soz konusu asinmayi yaratacak duzeyde bir yagmurun en son dustugu donem ise, en az I.O 5000 yilina, hatta cok daha eskilere dayaniyordu, belki I.O 7000’e. West ve Schoch, ayrica ekiplerinde sismik olcumler yapan cihazlarla calisan uzmanlara da sahiptiler. Bu ekip, daha sasirtici bir bulguya da ulasti: Araclar, Sfenks’in pencelerinin yaklasik 8-9 metre altinda buyuk bir "oda"nin ve ona acilan dehlizlerin varoldugunu gosteriyordu! Misirli yetkililer, basta Eski Eserler Mufettisi Dr.Zahi Hawass, bu bulgulara erisildigi gunlerde West ve ekibinin iznini iptal ettiler ve Sfenks uzerinde arastirma yapilmasini yasakladilar. Ama haber basina coktan ulasmis, West ve Schoch da elde ettikleri bulgulari ayni anda filme aldiklarindan, NBC’de yayimlanan bir belgeselle ortaligi iyice karistirmislardi.

Butun bunlara "Orion Gizemi"nin yazari Robert Bauval ile "Tanrilarin Parmak Izleri"nin yazari Graham Hancock’un astronomi temelli bir tezleri de tuz biber ekti: Sfenks, tam doguya bakiyordu, yani ekinoks (23 mart ya da 21 eylul) anindaki gun dogumu noktasina. Misirlilarin yildiz kulturlerinde, gunes dogmak uzereyken, ufuk henuz tam aydinlanmamisken son olarak gorulen yildiz ya da takimyildizin ayri bir onemi vardir. Bu durumdaki yildiza "heliak yukseliste" denir ve Misir’in hem takvimini hem de dinini etkileyen carpici bir olgudur. Sozgelimi, Misir kulturunde Tanrica Isis’i simgeleyen Sirius yildizi, yaz gundonumunde (21 haziran) safak oncesi gorunmeye baslar ve bu tarih ayni zamanda Nil’in yillik tasma donemlerinin de baslangicidir. Bu nedenle Misirlilar, yaz gundonumunu "yilbasi" kabul ederlerdi. Bu yaklasim, ejiptologlarca Sfenks’in yapilmis oldugu tarih olarak varsayilan I.O 2500’de, ilkbahar ekinoksunda "heliak yukselise" baslayan takimyildizin incelenmesini ilginc hale getiriyor. Bauval ve Hancock, bilgisayar simulasyonuyla o tarihte Boga takimyildizinin yukseliste oldugunu gorduler. Oysa Misirlilar sekil ve simgelere cok onem verirlerdi ve yaptiklari anitlarda buna cok dikkat ederlerdi. Yani, bu durumda Sfenks’in aslan degil de boga biciminde yapilmis olmasi gerekmez miydi? Iki arastirmaci, bu kez ilkbahar ekinoksunda aslan burcunun heliak yukselise gectigi tarihi arastirdilar ve karsilarina "Orion Gizemi"ndeki o garip yil cikti yine: I.O 10.500!

Butun bulgular, her ne kadar ejiptologlar ve ortodoks akademisyenler bunlari dikkate almak istemeseler de, ayni "baslangic tarihi"ne yonlendiriyor bizi. Misir uygarliginin I.O 3100 yilinda basladigi yolundaki yaygin gorus dikkate alindiginda, eski Misirlilarin bir "sifre" gibi bize biraktiklari "anit bilmecesi" acaba bilinenden en az 7000 yil daha eskiye dayanan bir yitik uygarligin izleri mi?

Piramitlerin "Bekcisi" Sfenks Kac Yasinda?

2007-04-25T19:00:00.001-07:00

Piramitlerin "Bekcisi" Sfenks Kac Yasinda?

2007-04-25T18:30:00.001-07:00

Dunya Cevre Gunu'nde Col Uyarisi

2007-04-25T18:00:00.001-07:00

>Birlesmis Milletler Cevre Programi`nin (UNEP) Collerin Kuresel Gorunumu ismiyle hazirladigi rapor Dunya Cevre Gunu dolayisiyla hazirlandi. Raporda yeryuzunun yaklasik 33.7 milyon kilometrekaresinin bugun col sayildigi ve 500 milyon kisinin yasadigi bolgelerdeki ozel bitki ile hayvan turlerinin yok olma tehlikesiyle karsi karsiya oldugu belirtiliyor.

Kuresel Isinmanin Otesinde

UNEP`ten Andrew Warren, iklim degisiklikleri, yeralti sularinin asiri tuketimi, tuz oraninin artmasi ve faunanin yok olmasiyla collerin de daha once gorulmemis olcude tehdit altina girdigine dikkati cekiyor.
Rapora gore, collerde ortalama sicaklik 1976-2000 yillari arasinda 0.5-2 santigrat derece artti. Ayni zaman diliminde diger bolgelerdeki sicaklik artisi ise 0.5 dereceydi. Bu gidisle coller 2100`e kadar 5-7 derece daha isinacak.

Daha Da Kuruyabilir...

Gozlemlenen 12 col bolgesinin neredeyse tamami gelecekte daha kuru yerler haline gelecek. Guney Amerika`da su tutarak col alanlari koruyan buzullarin erimesi ise daha buyuk bir problem.
Nehir yataklarinin kurumasi, uygun sekilde yapilmayan sulama faaliyetleri ve nufus artisi, su sikintisini daha da artiracak. Yol insaatlari, kirlilik, turizm ve avcilik da faunayi tehdit ediyor.

Tum Dunyaya Elektrik

Oysa coller ruzgar ve gunes enerjisi uretimi amaciyla da kullanilabilir. Uzmanlar, Sahra Colu`ne kurulacak 800 kilometrekarerlik bir gunes panelinden, dunyanin ihtiyaci olan tum elektrik enerjisinin saglanabilecegini belirtiyor.

Ayrica collerde yetisen bazi ozel bitkilerden ilac uretiminde yararlanilabiliyor, ancak bu gibi ayrintilara yeterince onem verilmiyor.

50 Yil Sonra Yok Olabilir

Degisen dunyanin baskisina maruz kalan coller, aslinda biyolojik, kulturel ve ekonomik bakimdan yasayan bolgeler. Ozellikle ABD ve Arabistan Yarimadasi`nda her yil daha fazla insan collerde yasamayi tercih ediyor.

Collere yapilan sehirler ve su kaynaklarinin getirilmesi bu ozel alanlarin kalbine bicak gibi saplaniyor. Collerdeki daglik bolgelerin vahsi sakinleri ve ekosistemleri de acil onlem alinmazsa 50 yil icinde yok olacak.

Everest’in boyu kisaliyor

2007-04-25T17:30:00.001-07:00

>Dunyanin en yuksek dagi Everest’in boyu buzlarin erimesi nedeniyle kisaliyor. Cinli bilim adamlari Mart ayinda dagin yuksekligini yeniden olcecek. Kuresel isinma nedeniyle dunyanin en yuksek daginin zirvesindeki buzullarin erimeye basladigi ve bunun da dagin kisalmasina yol actigi belirtiliyor. Cinli bilim adamlari, Everest’in bir metreden fazla kisaldigi yonundeki tahminleri sinamak uzere Mart ayinda dagin yuksekligini yeniden olcmeye baslayacaklar.

BUZLAR ERIYINCE BOYU KISALDI
Yapilan bir arastirma, Everest Dagi’nin kuresel isinma nedeniyle 1.3 metre kisaldigini ortaya koymustu. Cin ve Nepal sinirindaki dagin yuksekligi, uzun suredir tartisma konusuydu. Everest Dagi, ilk olarak 1954 yilinda Hintli bir arastirmaci tarafindan optik bir yer olcumu aleti olan teodolitle olculmus ve dagin yuksekligi 8,848 metre olarak hesaplanmisti. Ancak 1999 yilinda ABD’li bilim adamlari, Everest Dagi’ni uydu uzerinden kuresel konumlandirma yapan cihazlarla yeniden olculmustu. Bilim adamlari, olcumleri sonucunda zirvenin iki metre daha yuksek oldugu sonucuna varmislardi.

YENIDEN OLCULECEK
Ancak simdi, kuresel isinma nedeniyle dunyanin en yuksek daginin zirvesindeki buzullarin erimeye basladigi ve bunun da dagin kisalmasina yol actigi belirtiliyor. Cinli bilim adamlari, Everest’in bir metreden fazla kisaldigi yonundeki tahminleri sinamak uzere Mart ayinda dagin yuksekligini yeniden olcmeye baslayacaklar.

HER YIL YAKLASIK BIR CM YUKSELIYOR
Dunyadaki tektonik tabakalarin hareketleri Himalayalari yukariya dogru iterek, Everest Dagi’nin her yil yaklasik bir santimetre yukselmesine yol aciyor. En son National Geographic atlasi dunyanin en buyuk daginin boyunun 2 metre uzadigini aciklamisti.

Turkiye Iklimi

2007-04-25T17:00:00.001-07:00

>Hava durumu ne bekledigimiz; iklim ise ne elde ettigimizdir. Hava durumu kisa bir zaman periyodundaki atmosfer kosullaridir. Ornegin bugunun havasi ya da bu haftanin havasindan soz ederiz. Iklim, uzun bir zaman periyodu icinde her gun gerceklesen hava olaylarinin toplamini ve ortalamasini temsil eder.

Akdeniz'de yasayanlar beyaz bir kis ozlemi duyarken; Dogu Anadolu'da yasayanlar ise daha az karli ve ilik bir kis hayal edebilirler. Mart ayinda Antalya'ya veya Palandoken'e seyahat ederken valizimizi neden farkli hazirlariz? Bu ornekler bize iklim bilgisini hayatimizda nasil kullandigimizi gosterir. Ilave olarak;

- Evlerimiz yasadigimiz yerin iklimine uygun olarak dizayn edilirler.
- Ciftciler ilkbaharin son donlarindan sonbaharin ilk donlarina kadar buyume sezonu uzunluguna gore plan yaparlar.
- Sirketler isi gereksinimlerini kisin isinmak icin ve yazin sogutmak icin ne beklediklerine gore ayarlarlar.

Iklimbilimci iklimin etkisini aciklamaya ve kesfetmeye calisir. Toplum da bu sekilde kendi aktivitelerini planlayabilir, binalarini ve ic mekanlarini dizayn edebilir ve karsit kosullarin etkilerine hazirlikli bekler. Her ne kadar iklim hava durumu degilse de; sicaklik, yagis, ruzgar, gunes radyasyonu gibi ayni terimler ile tanimlanmaktadir.

Iklim genellikle iklimbilimcilerin geleneksel olarak 30 yillik ortalamalar olarak yorumladigi "normaller" ile tanimlanir. Degiskenlik kavramini anlamadikca normal kavrami da kendi icinde yanlis anlasilabilir. Ornegin bircok kisi Antakya ili icin yazlari sicak ve gunesli havanin normal oldugunu dusunurken tarih ve klimatoloji bize bunun tum hikaye olmadigini soyluyor. Antakya' da yazlari sicak ve gunesli hava sik gorulmesine ragmen Agustos 1941' de, Haziran 1945'te, ve Mayis 2001'de, seller zararlara sebep olmustur.

Klimatoloji, iklimi meydana getiren meteorolojik parametrelerin analizini yapar. Farkli iklimlerin olusum nedenlerini ve iklimde meydana gelen degisimleri inceleler. Cunku iklim gidanin varligi, su kalitesi ve kantitesi, barinma ve yasama ortami acisindan hayati onem tasiyan dogal bir kaynaktir.

Iklim ayni zamanda ekstrem hava olaylari ile kendini gosteren potansiyel bir tehlikedir. Iklim bilgisi bu olaylarin etkisini azaltmak icin de gereklidir. "Eger bugunun iklim durumunu bilirsek ve bunun yakin gecmisle olan farkini ortaya koyabilirsek, gelecek icin planlar yapmaya baslayabiliriz."(G.O.P.Obasi). Gercekten de bu konuda son yillarda ortaya cikan beceriler sosyo-ekonomik aktivitelerin planlanip duzenlenmesine yardimci olmaktadir.

Turkiye'yi Etkileyen Hava Kutleleri

Eski yillarda iklimin sadece bulunulan yerde oldugu sanilirdi. 1900 lu yillarda yapilan calismalarda bunun boyle olmadigi hava kutleleri diye bir sey oldugu ve iklimi etkiledigi anlasildi. Hava kutlesi, buyuk uniform yuzey uzerinde bu yuzeyle denge durumuna erisinceye kadar kalarak ve yatay dogrultuda ozellikle sicaklik ve nem bakimindan homojen olan buyuk hava parcalaridir. Kapladigi alan 10 milyon km�, derinligi 2-3 km olabilir.

Turkiye soguk aylarda polar, sicak aylarda ise tropikal hava kutlelerinin etkisi altindadir:

1- Sibirya uzerinden gelen cP hava kutlesi karasal karakterli soguk ve kurudur. Kis aylarinda sis ve ayaza neden olur, bazen Karadeniz'i gecerken nem kazanarak orografik yagislar yapabilir.

2- Atlas Okyanusundan gelen mP hava kutlesi ise Avrupa ulkeleri ve Balkanlari gecerek Ukemizi etkiler. Yerde belirgin olmayan A.B. Sistemleri ile gelmedikleri icin kararsizlik yagislari yapar. Yagis olarak Karadeniz sahilinde yagmur ic kesimlerde kar birakabilir. Akdeniz Uzerinden geldiginde ise daha fazla etkili olur ve her turlu yagisi birakir.

3- mT hava kutlesi sicak ve nemli karakterli oldugu icin bati bolgelerimizde oldukca fazla yagis birakir.

4- cT hava kutlesi ise K. Afrika uzerinden gelir karasal sicak ve kurudur. Kuzey sistemlerle karsilasirsa Akdeniz cephesini olusturup yagis birakabilir. Diger taraftan Akdeniz'den gecerken yeterli olcude nem kazandigi takdirde yine yagis yapmasi soz konusudur. Zaman zaman gordugumuz camur yagislari da bu hava kutlesinin ulkemizi etkilemesinin bir sonucudur.

Turkiye Iklimi

Turkiye'nin uc tarafinin denizlerle cevrili olmasi, daglarin uzanisi ve yeryuzu sekillerinin cesitlilik gostermesi, farkli ozellikte iklim tiplerinin dogmasina yol acmistir. Yurdumuzun kiyi bolgelerinde denizlerin etkisiyle daha iliman iklim ozellikleri gorulur. Kuzey Anadolu Daglari ile Toros Siradaglari, deniz etkilerinin ic kesimlere girmesini engeller. Bu yuzden yurdumuzun ic kesimlerinde karasal iklim ozellikleri gorulur.

Akdeniz Iklimi: Akdeniz ve Ege denizi kiyilarinda oldukca etkili olan bu iklim tipi, Marmara denizi cevresine kadar sokulmustur. Kiyidan yaklasik 800m yukseklige kadar bu iklimin ozellikleri gorulur. Daha icerilere gidildikce etkisi azalir. Bu iklim tipinde, yazlar sicak ve kurak, kislar ilik ve yagislidir. Yillik yagis miktari, bazi yerlerde 1000 mm'nin ustunde iken cogu yerde daha azdir. Bu iklim tipinde don olaylarina ve daglarin yuksek kesimleri haric kar yagisina cok az rastlanir.

Karadeniz Iklimi: Yurdumuzun kuzey kiyilarinda, daglarin denize bakan yamaclarinda gorulen bir iklim tipidir. Bu iklimde yaz sicakligi, Akdeniz Ikliminde oldugu kadar etkili degildir. Kis mevsimi, guney kiyilarimiza gore serin gecer. Ara sira don olur, sis gorulur ve kar yagar. Karadeniz ikliminin en onemli ozelligi, yagislarin her mevsimde gorulmesidir. Karadeniz uzerinden gelen nemli hava, Kuzey Anadolu Daglarinin denize bakan yamaclarinda yukselerek yogunlasir ve kiyilarda yaz mevsiminde de yagis birakir. Yurdumuzun en cok yagis alan bolgesi Karadeniz'dir. Rize ve cevresinde yillik yagis miktari 2200 mm'yi bulur.

Karasal Iklim: Yurdumuzun denizlerden uzak, yeryuzu sekillerinin meydana getirdigi engellerden dolayi deniz etkisinden yeterince yararlanamayan kesimlerinde karasal iklim gorulur. Ic Anadolu, Dogu ve Guneydogu Anadolu bolgeleri ile Trakya'nin ic kesimleri karasal iklimin etkisi altindadir. Buralarda mevsimlik ve gunluk sicaklik farklari buyuk, yagislar genel olarak azdir. Kislar uzun, soguk ve karli, yazlar kisa fakat sicaktir. En siddetli karasal iklim D. Anadolu'da gorulur. Yuksekliginden dolayi yagislar Ic Anadolu ve G.Dogu Anadolu'ya gore daha coktur. Ic Anadolu'da en yagisli mevsim ilkbahar, G.D.Anadolu'da ise kistir. Ic Anadolu en az yagisi alir. G.D. Anadolu biraz daha fazla yagis almasina ragmen sicaklik ve buharlasmanin fazla olmasi nedeniyle kuraklik tehdidi altindadir.

Sicaklik Analizi

Isi cisimlerde molekullerin hareketiyle ilgili bir ic enerjidir. Sicaklik ise isinin disariya karsi yaptigi etkinin bir gostergesidir.Yeryuzunun tek enerji kaynagi gunestir. Gunesten gelen kisa dalga radyasyonla once yeryuzu isinir daha sonra yansimayla atmosfer isinmaktadir. Bununla birlikte atmosfer sicakligi karisik bircok olayin sonucudur. Cesitli nedenlerden dolayi yeryuzu farkli isinmaktadir. Bu farkli isinma atmosferde de sicaklik farkliliklari meydana getirerek hava hareketlerine neden olmakta ve cesitli meteorolojik olaylari tetiklemektedir.

Aylik sicaklik dagilimina baktigimizda Azorun kuzeye dogru genislemesiyle ve ayni zamanda yorungeye bagli olarak yaz aylarinda sicakliklar artip, yagislar azalmaktadir.

Turkiye'nin uzun yillik sicaklik profiline baktigimizda 13�C etrafindaki salinimlari ve bazi yillarin normalinden sicak, bazi yillarin ise soguk oldugunu goruyoruz.

Aylik sicakliklarin alansal dagilimina baktigimizda en dusuk ortalamalarin Ardahan, Kars Erzurum Hakkari, Uludag, Cerkes, ve Kangal da 4-8�C, Orta Anadolu'da 8-12�C, Marmara, Karadeniz ve Akdeniz'in kuzeyinde 12-16�C Akdeniz ve Ege kiyilarinda ise 16-20�C oldugunu gormekteyiz.

Yagis:

Atmosferdeki yogunlasma sonucu meydana gelen su damlaciklari baslangicta birkac mikronla 100 mikron capindadir. Bunlarin bir arada toplanmasindan bulutlar meydana gelir. Fakat her buluttan yagis dusmemektedir. Yagisin dusebilmesi icin damlaciklarin birlesip 0.5 mm capina ulasmasi gerekir. Yagisin meydana gelmesinde esas rolu oynayan yogunlasma isleminde havanin sogumasi onemli bir etkendir. Bu yuzden yagis tiplerini soguma sekillerine gore incelemek mumkundur.

a) Konvektif yagislar: Yerdeki sicak hava kutlesinin konvektif yukselmesiyle meydana gelen genellikle saganak seklindeki yagislardir.

b) Orografik Yagislar: Hava kutlelerinin bir engebeye carparak yukselmesi ve soguyarak yogunlasmasi sonucu meydana gelen yagislardir.

c) Cephesel Yagislar: Hava kutleleri arasindaki cephelere bagli meydana gelen yagislardir. Yeryuzundeki yagislarin buyuk kismi bu sekildedir.

Mevsimlik yagislarin alansal dagilimina baktigimizda Akdeniz Bolgesinin yagislarinin cogunu Kis aylarinda aldigini goruyoruz. Akdeniz'de bu yagisi birakan sistemler daglarin etkisiyle ic bolgelerde daha az yagis birakmaktadir.

Karadeniz Bolgesinin ise her mevsim yagisli oldugunu gormekteyiz.Yaz aylarinda ise kuzey bolgelerimiz daha fazla yagis almaktadir. M.Polar hava kutleleri Karadeniz uzerinde nem kazanip Rize ve Hopa cevresinde yukselise gecerek orografik yagislar birakir. Bu donemde guney bolgelerimizde yagislarin oldukca azaldigini soyleyebiliriz. Kuzeyli ve guneyli akimlarda ic bolgeler az yagis alir. Ic bolgeler ancak batili akimlarda yagis alir.

Turkiye yagis acisindan cok cesitlilik gostermektedir. Genelde sahil kesimlerimiz 1000 mm nin uzerinde yagis alirken Rize 2300; Orta Anadolu ise sadece 300 mm civarinda yagis almaktadir. Bu da sicakligin ve buharlasmanin arttigi yaz aylarinda kurakliga sebep olmaktadir.

Yillik yagis zaman serisi grafigi de bize yagistaki salinimlari gostermektedir. Turkiye yillik ortalama yagisi 630 kg. civarindadir. Bu grafikten 72-73, 89-90, 99-2000 yillarinda normalin altinda yagislar alarak kuraklik yasadigimizi gormekteyiz.

Siddetli Yagislar:

Bir yagisin siddetli sayilabilmesi icin;
formulune gore bulunan degere esit veya yuksek olmasi gerekir. Turkiye'de Standart zamanlarda bugune kadar gerceklesen maksimum yagislar incelendiginde kisa surelerde en siddetli yagislarin Hopa'da , saatlik ve gunluk yagislarda ise Antalya ve Marmaris'te oldugunu gormekteyiz.

Siddetli yagislar sonucu olusan seller yuzey akisina gecen yagisin tahliye edilememesi, alt yapinin yeterli olmamasi sonucu ortaya cikan afetlerdir. Ayrica agaclarin mehfez ve kopruleri tikamasi sonucu su tahliye olamamakta ve yerlesim alanlarini su basmaktadir.

Nispi Nem:

Nispi nem mevcut basinc ve sicaklikta, havadaki su buhari miktarinin, ayni basinc ve sicakliktaki havanin alabilecegi maksimum su buhari miktarina oranina denir ve % olarak ifade edilir. Diger bir deyisle nispi nem havanin doyma acigini gosterir. Nispi nem mutlak nem miktarini vermez..

Guney Dogu Anadolu'da Nispi nem %40-%50, Karadeniz Bolgesinde ise %70-%80 civarindadir.

Buharlasma:

Kis aylarinda donma nedeniyle buharlasma havuzlari servisten kaldirilmaktadir. Turkiye'nin Nisan-Kasim uzun yillik buharlasma miktarlarinin alansal dagilimi, G.D.Anadolu'da buharlasmanin fazla oldugunu gostermektedir. Nispi nem ile buharlasma arasinda ters bir oranti vardir.

Bulut Kapaliligi:

Turkiye'de Bulut kapaliligi kuzeyde fazla guneyde azdir. Dogu Karadeniz'de kapaliligin yuksek olmasi ile yagislar arasinda dogru bir oranti vardir.

Ruzgar:

Havanin butun gazlar gibi genlesme ve akma kabiliyeti vardir. Yatay yonde yer degistiren bir hava kutlesinin hareketine ruzgar denir. Yeryuzu cesitli nedenlerle farkli isinir. Boylece isinan hava kutlesi genleserek yukselir. Komsu bolgedeki soguk hava bu bolgeye dogru akmaya baslar. Ve ruzgar meydana gelir.Ruzgarin hangi yonden, ne kadar sureyle ve ne kadar siklikla estiginin bilinmesi gerekir.

Alansal dagilimda en fazla ortalama hizin Canakkale ‘dedir. Bozkurt, Gelibolu, Ankara, Kirsehir, Iskenderun'da 38m/sec lik maksimum hizlara rastlanmistir. Bu hiz saatte 136 km' ye karsilik gelmektedir.

Ruzgar bilgileri ruzgar enerjisi calismalarinda cok gereklidir. Ruzgar santrallerinin kurulabilmesi icin gerekli ruzgarli alanlarin tespit edilmesi cok onemlidir. Cografi faktorler ruzgarin hizini onemli olcude etkilemektedir. Bu konuda ozel arastirmalara gerek vardir.

Iklim Siniflandirmalari:

Iklim siniflandirmalari cok cesitlidir ve bilim adamlari arasinda bu konuda cok farklilik vardir. Bu durum cesitli arastirmacilarin gorusleri arasindaki ayriliklari ortaya koydugu gibi her alanda kusursuz sonuc vermis bir formulun bulunamamis olmasi seklinde de yorumlanabilir. Formullerin bir kismi cok basit, bir kismi ise oldukca karmasiktir.Fakat en uzun formul en dogru sonucu verecek seklinde de yorumlanamaz. Arastirmacilarin iklim analizinde dikkate aldigi kriterler farklidir. Bunlardan bazilari:
yagis - sicaklik orani
yagis – buharlasma orani
yagis rejimi
bitki ortusu

Bu farklilik su bilancosunun giderini hesaplamadaki farkliliklardan kaynaklanmaktadir. Formullerin cogunda gelir kisminda yani payda daima yagis vardir. Giderler ise paydaya yazilir ve bir indis degeri elde edilir. Fakat giderler cok koldan oldugu icin tam kaybi hesaplamak neredeyse imkansizdir.

Iklim siniflandirmalarinda, hesaplamalarda kullanilan meteorolojik parametrelerin uzun yillara ait ortalamalar olmasi gerekir. Cunku bu iklimin tarifi geregidir.

Aydeniz metoduna gore uzun yillik verilerle yapilan siniflandirmada Nigde, Karaman, Sanliurfa ve Igdir'in cok kurak, Karadeniz kiyilarinin ise nemli oldugunu gormekteyiz.

Ekstrem Hava Olaylari:

Iklimin bir yerde meydana gelen meteorolojik olaylarin toplamidir. Klimatolojik ekstremler de iklimin tarifi icindedir.

Bu hadiselerin yillik toplamlarina baktigimizda 1960 li, 1980 li ve 2000 li yillarda ekstrem olay sayilarinin fazla oldugunu goruluyor.

Antalya M.S. 68'de Tsunami Gormus

2007-04-25T16:30:00.001-07:00

>Nefes kesici guzellikte batik kentleriyle unlu Kekova Koyu ve civari tarihi belgelere gore M.S. 68'de tsunami felaketi yasamis. Tarihi belgeler onceki gun deprem ve tsunami korkusu yasayan Kas ilcesi ve civarinda, gecmiste gercekten de tsunami yasandigini ortaya koydu. Bu belgelere gore Kas ile Kumluca arasinda kalan bolge, M.S 68 yilinda tsunami sulari altinda kaldi.

Akdeniz Universitesi Fen Edebiyat Fakultesi Eski Cag Dilleri ve Kulturleri Bolum Baskani Prof. Dr. Sencer Sahin, onceki gun saat 00.36'da 5.5 buyuklugunde bir depremin meydana geldigi Antalya'nin Kas ilcesi ve cevresinde, yuzyillarca once buyuk bir tsunami felaketinin yasadigini soyledi. 'Misir'dan yukselen denizin Anadolu'yu vurmasi, camur deryalari ve susuzluk' donemin yazitlarinda yer aliyor.

Likya kentlerini etkiledi

M.S. 68 yilinda yasanan tsunaminin Likya kentlerini etkiledigini anlatan Sahin, "Tarihi kaynaklarda, Misir'dan yukselen denizin, Myra, Simena, Patara gibi bircok antik kenti sular altinda biraktigi bilgisine yer veriliyor" dedi. Kas cevresinde denizaltinda antik kent kalintilari bulunduguna dikkat ceken Prof. Dr. Sahin, yazitlarda, bolgedeki su kanallarinin zarar gormesi sonucu yoredeki insanlarin yaklasik dort ay susuz kaldiklari seklinde bilgilerin bulundugunu ifade etti.

Dinsiz Neron yuzunden!

Prof. Dr. Sahin ayrica, yasanan dogal felaketlerin, islenen gunahlarin bir sonucu oldugu yonunde bugun de yaygin olan inanisin kokenlerinin antik caga kadar dayandigini belirtti. Marmara depreminin ardindan da benzer tartismalarin yasandigini hatirlatan Sahin, su bilgileri verdi:

"3. yuzyilda Roma tarihini yazan Iznikli Cassius Dio, bolgede yasanan bu felaketin, o donemde 'Zalim' diye nitelendirilen Roma Imparatoru Neron'dan kaynaklandigini savunmustu. Cassius Dio'nun kitaplarinda, 'Eger Neron bu kadar zulum isleyip, bu kadar gunaha girmeseydi bu felaket olmazdi. Arnavutluk'ta kan govdeyi gotururken, Misir'dan kalkan deniz, Likya'nin sahillerini harap ederken, Neron, olaylar uzerine sakalar yapiyordu' seklinde ifadelere yer veriliyor.

Cassius Dio

M.O. 6. yuzyilda yasamis kadin k�hin Sibylle de Myra'nin bir felaketle yikilacagini soyluyor. Bu kehanetler daha sonra Hiristiyan papazlar tarafindan yeniden yorumlanmis. Onlar da 'Dinsiz Neron boyle gunahlar isledigi, Apollon Tapinagi'nda yasananlara Tanri kizdigi icin Myra'yi tepetaklak etti ve camur altinda birakti. Patara'nin cevresi kara bir suyla yok oldu' diyorlar. Halbuki o donemde Apollon Tapinagi, Hiristiyanlara gore coktanrici sayilan paganlarin merkeziydi."

Sibylle

Doga, Canlilari Yuzmeye Zorluyor

2007-04-25T16:00:00.001-07:00

>Doga, Canlilari Yuzmeye Zorluyor

Ucmayi, yurumeyi, surunmeyi biliyorlar, ama yine de doga onlari yuzmeye zorluyor! Evrimin garip bir cilvesi olarak bir dizi kus, surungen ya da maymun, biraz tereddutle olsa da, eger mesele yiyecek bulmaksa ve ekmegini tastan cikarmak zorunda kaliyorsa, suya atlamaktan cekinmiyor. Size Cam ’interesse’den ilginc yuzmeler...

Iguana, yiyecek icin buzlu okyanusta

Yemegini denizden temin eden tek surungen turu olan Galapagos iguanasi, yosunlara ulasabilmek icin 12 metre daliyor. Yaklasik bir saat suren bu banyo sirasinda erkek iguanalarin vucudu 10 derece soguyabiliyor. Oysa disiler ve genc iguanalar bu kadar isi kaybina dayanamazlar! Bu dayaniklilik ozelliginden yoksun olan disiler ve yavrular bu nedenle de kayalarin etrafindaki yosunlarla yetinmek zorundalar. Bu yosunlari bulamadiklarinda iguana nufusu azaliyor. Sag kalanlarin boylari yuzde 20’ye varan bir kuculme karsi karsiya kalabiliyor.

Hoazin ancak yuvasindan dustugunde yuzuyor!

Gezegenin en evcimen kusu olan Guyan hoazini (opisthocomus hoazin) agactaki yuvasindan hic cikmaz. Gevis getiren tek kus cinsi olan Guyana hoazini agirliginin dortte birine esit bir sindirim sistemi iceriyor. Sonuc olarak hoazin cok az kasa sahip, hantal ve ucmaya uygun degil. Bu kuslarin her bir kanadinin bileginde buyume sirasinda iki yirtici tirnak uzuyor. Bu tirnaklarla suyun birkac metre uzerinde kurulu olan yuvalarina daldan dala tirmanarak ulasiyorlar. Tabii zaman zaman dusebiliyorlar da! Bu gibi durumlarda tekrar tirnaklariyla kendilerini yukariya cekip yuvalarina dogru yola koyuluyorlar.

Beyaz ayi avini buzulun altinda ariyor

Kahverengi ayilarin kuzeni olan Kutup ayisi 300 bin yil once Alaska civarini mesken tuttu. O zamandan beri de bu ortama alisti. Yuvarlak hatli on penceleriyle kilometrelerce yuzebilen Kutup ayisinin arka penceleri ise dumen islevini ustleniyor. Bu ayi suyun altinda iki dakika nefessiz kalabiliyorsa da fok baligi avlamakta son derece beceriksiz. Bu nedenle fokun su yuzeyine cikip nefes almasini beklemek icin buzulun uzerinde pusuya yatmak zorunda.

Asya filinin hortumu tuba gibi

Uzmanlara gore, kalin derili bu memelinin hortumu yakin zamandaki bir evrim urunu degil. 30 milyon yil once yasamis olan filin suda yuzen atasinda kuskusuz bu hortum suyun altinda nefes almasina yariyordu. Simdi de Asya fili sudayken kisa boynu nedeniyle nefes almak icin agzini suyun disina cikaramadigindan hortumu sayesinde soluklaniyor.

Dalgic kusu denizalti gibi

Bu kus 40 metre derinlige dalabiliyor. Sorguclu dalgic kusu su depolarini bosaltan denizaltilar gibi tuylerindeki hava miktarini azaltabiliyor ya da cogaltabiliyor. Kucuk kafasi ve ince boynu ilk basta kolaylikla basini daldirmasini sagliyor. Vucudunun cok arkasinda yer alan penceleri perdeli ve ayri parmaklara sahip, bu da onu diger yuzucu kuslardan ayiriyor. Cenevre golunde bu ozel fotografi ceken Nicolas Van Ingen 2005 yilinda Montier-en-Der uluslararasi hayvan ve doga fotograflari festivali juri odulunu kazandi.

Makak maymunu nefesini tutarak yengeci yakaliyor

Asya’nin tropikal ormanlarinin derinliklerinde 500 bin yil once dogmus olan yengec makagi bir maymun icin dusunulemeyecek bir ozellik edinerek denize uyum gosterdi. Bu maymun Endonezya, Filipinler ya da Malezya adalarinda yasiyor. Cok iyi yuzen bu makak denizin derinliklerine dalip nefesini tutarak yengec avliyor. Avladigi yengecleri yemeden once de tatli suya batirip kumunu temizliyor.

Yilan kuyrugunu kurek gibi kullaniyor

Deniz yilanlari 18 milyon yil once ortaya ciktilar. Karasal turlerden evrim gecirdiler. Yanal duz kuyruklarini kurek gibi kullanip ileriye dogru hamle yapiyorlar. Cok uzamis olan akcigerleri genis capli hava rezervlerine sahip. Bu surungenler karada yer degistiremiyorlar. Mercanlari dolasan zeytin yesili rengindeki bu deniz yilani dunyanin en zehirli yilanlarindan biri. Ancak karadaki kuzenleri olan kobralarin tersine saldirgan sayilmaz.

Kuzey Kutbu’nun Sicak Gecmisi

2007-04-25T15:30:00.001-07:00

>Kuzey Kutbu’nun Sicak Gecmisi

Kuzey Kutbu’nda arastirmalar duzenleyen bilim adamlari, bolgenin gizemli gecmisine dair onemli veriler elde ettiler. Zorlu doga kosullari nedeniyle arastirmalarin zorlukla yapildigi bolge, basariyla sonuclanan yeni arastirmalara gore tropik bir gecmise sahip. Verilere gore 55 milyon yil once Kuzey Kutbu’ndaki sicaklik degerleri ilik bir yaz gunune denk geliyor.

Bilim adamlari bir bolgenin gecmisine dair ipuclari elde etmek icin oncelikle yerin dibindeki kalintilari inceler. Kuzey Kutbu’nun gecmisi hakkinda elde yok denecek kadar az veri bulunmasinin nedeni ise bolgenin zorlu doga kosullarina sahip olmasi. Fakat son zamanlarda arastirmacilar guclu araclarla bolgede genis bir alani kapsayacak sekilde okyanusun dibinden onemli kalintilar cikarmayi basardilar.

Arctic Coring Expedition (ACEX) isimli bir proje dahilinde arastirmacilar tarafindan elde edilen ve incelenen bu fosil ve mineraller, bilim adamlarina gore, bolgede 55 milyon yil once ortalama yaz sicakliginin 24 santigrat derece oldugunu gosteriyor. Bu donemde, su yuzeyinde buzullarin bulunmadigi da ekleniyor. Bu deger, o donem icin daha once tahmin edilen mevsim modellerinin sundugu verilerden 10 derece daha fazla.

Bilim adamlari bu sicaklik artisini jeolojik hareketlenmelerden ziyade, kuresel boyutta ani atmosferik degisimlere bagliyor. Yurutulen tahminlere gore yer kabugundan fiskiran metan ve benzeri gazlarin atmosferde sera etkisi yarattigi uzerinden duruluyor.

Kuzey Kutbu Tropikmis

2007-04-25T15:00:00.001-07:00

>
Yeryuzunde 55 milyon yil once dogal yollardan meydana gelen ani kuresel isinma sonucunda, Kuzey Kutbu’nda 23 derece sicaklikta yari-tropik bir iklim hakimdi. Bilim insanlarinin sasirtici bir diger iddiasi da, 55 milyon yil once palmiye agaclariyla dolu tropik bir cennet olsa da Kuzey Kutbu’nda muhtemelen insan kafasi buyuklugunde sivrisineklerin kol gezmis oldugu. Uzmanlar, dunyanin milyonlarca yil once, ‘dogal kuresel isinma’ sureci yasadigini, ancak 55 milyon yil oncesinde, sera etkisini hizlandiran ani bir karbondioksit yukselmesinin meydana geldigini belirtti.Arastirmayi yuruten uzmanlardan Rhode Island Universitesi profesoru Kathryn Moran, “Kutbun tropik iklim yasamis olmasi, Dunya’nin karbondioksidin en yuksek noktaya cikmasina karsi gelistirdigi bir reaksiyon olarak tanimlanabilir” diyor. Utrecht Universitesi’nden Henk Brinkhuis ise, “55 milyon yil once meydana gelenlerin, karbondioksidin bugunku seviyesinin 4 katina cikmasi halinde olabileceklerin bir simulasyonudur” diye konustu. Arastirmaya katilan bir diger bilim insani Yale Universitesi jeologu Mark Pagani, olaganustu doga kosullarinda insan kafasi buyuklugunde sineklerin ortaya ciktigini belirtiyor. Pagani, kutbu isitan ancak kuresel isinmanin, dogal yollarla meydana gelmis olmasinin bugunku kuresel isinmanin insan eliyle gerceklesmedigini savunanlara bir koz vermeyecegini vurgulayarak, “Zira iklimin her sekilde isindigi bir gezegende insanoglunu 55 milyon yil onceki gibi bir gelecek bekliyor” dedi. Soz kosunu termal degisimin nedeni henuz kesin olarak bilinmiyor olsa da, kita buyuklugundeki bir alanda agaclarin aniden yanmasi veya cok sayida volkan patlamasinin buna yol acmis olabilecegi belirtiliyor.

Cografyanin Bilinmeyenleri

2007-04-25T14:30:00.001-07:00

>
*ABD’de Yellowstone’deki on bir gayzerden birine “eski sadik dost” denir. Cunku bu gayzer sasilacak bir duzenle, her altmis bes dakikada bir ve tam dort bucuk dakika sureyle, bir kaynar su ve buhar sutununu havaya fiskirtir. Her fiskirtmadan once davul gumburtusunu andiran boguk bir ugultu duyulur, sonra da kopuklu sular 50 metreye kadar fiskirir. Ayni parkta bulunan ve “dev” ismiyle anilan gayzerin fiskirma suresi ise bir saati asar. Ancak sulari 75 metreye kadar ulasan bu gayzer haftada bir kez fiskirir. Suyun icindeki minerallere bagli olarak zeminde olusan sari renkli cokelmis sari rengindeki kayaclardan dolayi “yellowstone” denilmektedir.

*Golf Stream akintisi, Meksika Korfezinden dogdugu icin Ingilizcede “korfez akintisi” anlamindaki bu isimle anilmistir. Genisligi 50 kilometreyi, derinligi 1000 metreyi bulan akintinin akis hizi saatte 4–5 kilometre civarindadir. Yaz kis hep sicak olan bu akinti Bati Avrupa kiyilarinin iliman bir iklime sahip olmasinda onemli bir etkiye sahiptir.

*ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Kaliforniya Colu “olum vadisi” olarak ta bilinir. Deniz seviyesinden 85 metre asagida bulunan bu mek�n ABD’nin kesfedilmesinden sonra altin arayicilarinin gozde mek�ni olmustur. “Altina hucum” devrinde altin bulmak icin yollara dusen maceracilarin cogu susuzluk, gunes carpmasi ve soguk nedeniyle olmustur. Bu nedenle bu bolgeye “olum vadisi” denilmistir.

*Dunyanin cekim kuvveti cisimleri kendine ceker. Bu nedenle uzaya gonderilen cisimlerin yercekiminin etkisinden kurtulmasi gerekir. Saatte 29.000 kilometre hizla giden bir roketten firlatilan bir uydu dunya cevresindeki yorungesine otururken, saatte 29.000 kilometreden daha dusuk hizla giden roket dunyanin cekim kuvvetten kurtulamaz ve dunyaya geri duser. Saatte 40.000 kilometre hizla giden bir roket ise dunyanin cekim kuvvetinden kurtuldugu icin uzaya gidebilir.

*Afrika kitasindaki volkanik Klimanjaro Dagi “isildayan dag” diye bilinir. Cunku genis ve issiz bir yaylanin ortasinda tek basina yukselir. Kalici kar ve buzla ortulu piril piril zirvesi kilometrelerce uzaktan secilir. Bu haliyle gozleri kamastirip, goreni buyulediginden bu dag yerli dilinde “isildayan dag” diye bilinir. Masai yerlileri ise bu dagi tanrinin evi ( ngai ngai ) olarak nitelendirir.

*ABD’nin gecmisini New York sehri kadar iyi simgeleyen baska bir sehir yoktur. New York 70 farkli ulustan olusur, dunyanin en buyuk zenci kentidir. Italya topraklari disinda kurulmus en buyuk Italya kentidir.1626 yilinda Hollandalilar tarafindan “Yeni Amsterdam” ismiyle kurulan kent daha sonra Ingiliz ve Italyanlarin eline gecmistir. Bu kentte yasayan Yahudi sayisi Israil devletindekine esittir.

*Izlandanin baskenti Reykjavik yerli dilinde “dumanli korfez” anlamina gelmektedir. Kentin cevresinde cok sayida gayzer bulundugundan yilin onemli kisminda kent dumanlar icerisindedir. Bu nedenle kente dumanli korfez anlamina gelen Reykjavik ismi verilmistir.

*Istanbul halici, bir boynuz gibi kivrildigi icin yabancilar tarafindan “altin boynuz” ( golden horn ) olarak ifade edilmektedir.

*Avrupa’nin kuzeyinden Asya’nin dogusuna kadar uzanan “tayga ormanlari” 8 milyon kilometrekarelik alani ile dunyanin en genis ormani olup, ekvatoral bolgenin yagmur ormanlarindan daha genis yer kaplar.

*Lut Golunde % 26’yi bulan tuzluluk nedeniyle insan hic kimildamadan ve de yuzmeden suyun ustunde durabilir.

*1020 yilinda Amerika’ya ulasan Vikingler, buradaki yerli halklarin kirmizi rengi cok sevdiklerini ve topraktan elde ettikleri boyalarla yuzlerini kirmiziya boyadiklarini gormuslerdi. Bu nedenle bu esmer derili insanlara “kizil adamlar”, “kizil derililer” ismini takmislardir.

*“Menderes” ismi Turkiye’nin Ege Bolgesindeki Buyuk Menderes Nehrinin cizdigi buklumlerden alinarak, cografya literaturune gecmistir.

*“Atlas” ismi dunyayi omuzlari ustunde tasidigi dusunulen mitolojik Yunan tanrisina binaen 1595’te Mercator’un yayinladigi dunya haritalari takimina verdigi isimdir.

*“Himalaya” ismi Sanskritcede “onun evi” ( him=onun, alaya=evi ) anlamina gelmektedir.

*“Nederland” Flamancada alcak ulke anlamina gelmektedir. Cunku Hollanda topraklarinin % 60’i denizin doldurulmasiyla kazanildigindan, ulkenin hicbir noktasinin yukseltisi 300 metreden fazla degildir. Hatta % 27’si deniz seviyesinin altindadir.

*Volkan ismi Italya’daki Sicilya Adasinin kuzeyinde yer alan Eloiata takimadalarinda bulunan “Vulcano” yanardagindan ( roma ates tanrisi Vulcanusa binaen ) gelmektedir.

*Havanin insan uzerine yaptigi itme kuvveti ( basinc ) hissedilemez, cunku insan vucudu da havayi ayni kuvvetle disari dogru itmektedir.

*Ham petrol aritma icin 400 �C’ye kadar isitilinca buhar haline donusur. Isitilan ham petrol buhar ayristirma kolonundan yukari dogru ciktikca sogur ve farkli sicakliklarda ayrisarak 340 �C’de mazot, 260 �C’de gazyagi, 180 �C’de benzin, 110 �C’de gaz elde edilir.

*Kalorifer petegi gibi isiticilarin pencerelerin altina konulmasinin nedeni, disaridan gelen soguk havayi isitmasidir.

*Dunyanin Gunesten aldigi enerji miktari, 100 milyonun uzerinde elektrik santralinin urettigi enerji miktarina esittir.

*Dogu Yarimkuredeki tropikal siklonlara “tayfun” denir. Cince taifung kelimesinden gelen bu sozcuk “buyuk ruzg�r” anlamina gelmektedir.

*“Everest Dagi” ismini, 1852’de ekibiyle buranin Dunyanin en yuksek dagi oldugunu kesfeden Ingiliz dagci Sir George Everest’ten almistir.

*Karayolu tasimaciliginda Turkiye 23.300 aracla birinci, Almanya 21.200 aracla ikinci, Ingiltere 12.400 aracla ucuncu, Fransa 10.900 aracla dorduncu sirayi alir.

*Irlanda iliman iklimin etkisinde oldugundan yil boyunca yagis alir. Bu nedenle surekli yesil cayirlarla kapli olup “zumrut ada” olarak nitelendirilir.

*Somurgecilik doneminde Portekiz’in baskenti Guney Amerika kitasindaki “Rio de Janerio”’idi.

*Dunya atmosferine bir gunde giren akanyildiz ( goktasi ) sayisi 75.000.000 civarindadir.

*Amazon Nehrinin ismi kadin savasci anlamindaki amazondan gelmektedir. 1541’de nehir boyunca yolculuk yapan Orellana adindaki bir Ispanyol gezgin, yolculugu boyunca pek cok kadin savasciyla carpistigindan nehre Yunan mitolojisinde kadin savasci anlamina gelen “Amazon” ismini vermistir.

*Orta Asya’daki Taklamakan Colunun ismi Cincede “giden gelmez” anlamindadir.

*ABD, Kanada sinirindaki Niagara Caglayani 29 Mart 1848’de buzlar Ontario irmaginin akisini engellediginden 30 saat sureyle akmamistir.

*Kanyon sozcugu Ispanyolca “boru” ya da “tup” anlamindaki cana sozcugunden gelir. Kanyon bir irmagin kayalari oyarak actigi derin, dik duvarli vadi anlamindadir. 1776’da Francisco Garces adli bir Ispanyol papaz kirmizi camurundan oturu bu nehre Ispanyolcada “kirmizi” anlamina gelen “Colorado” ismini vermistir. 1600 kilometre uzunlugundaki Colorado Kanyonuna “buyuk kanyon” ismi ise tek kollu cografyaci John Wesley Powell tarafindan konulmustur. Powell ve ekibi buyuk kanyonu 98 gunde asmis ve olumden zor kurtulmustur.

*“Karst” kelimesi, Hirvatistan’in kuzeybatisinda bulunan ve krs, kras=tas anlamina gelen yayladan alinmadir. Slavca bir kelime olup, bu tur arastirmalar once bu bolgede yapildigindan tum dunyada bu tur araziler icin “kars, karstik” sozcukleri kullanilmistir.

*Hortumlar o kadar gucludur ki kurbaga, balik ve kuslari yutup sonra bunlarin yagmur gibi dusmesine yol acabilir. 1978’de Ingiltere’de kaz, 1994 yilinda Avustralya’da olusan siddetli bir firtina sonucu yuzlerce tatli su baligi yagmistir.

*Cok yagis alan tropikal bolgelerde sel baskinlarindan korunmak icin evler yuksek direkler uzerine kurulur.

*Sahra colundeki “siroko” ruzg�ri buradaki kumlari kaldirarak uzak mesafelere tasinmasina neden olur. Bu durum uzak mesafelerde, ornegin Ingiltere ve Isvicre gibi ulkelerde kizil renkli kar ve yagmur yagislarina neden olmustur.

*Tropikler arasi disindaki bolgelerde yagislar genelde kar olarak baslar, alcaldikca isindigindan yagmura donusur.

*Kutuplarda yasayan hayvanlarin ( kutup ayisi, penguen, kutup tilkisi ) kalin ve yalitici yag ve tuy katmanlari sicagi iceride, dondurucu sogugu disarida tutmaya yarar. Bu nedenle dis ortama gore vucut sicakliklarinin degismemesi onlari asiri soguktan korur.

*Yeryuzundeki buzun % 99’u Antarktika Kitasi ve Gronland adasinda bulunur.

*909 m� /sn’lik yillik ortalama akimiyla Firat, Turkiye’nin en bol akimli nehri iken, Dicle 629 m� /sn’lik ortalama akimla ikinci siradadir.

*Cebelitarik adi; M.S 711’de bolgeden gecen Arap komutan Tarik Bin Ziyad’in ismine binaen yoredeki bir daga Cebel el Tarik “Tarik dagi” denilmistir. Bu isim sonralari Cebelitarik sekline donuserek ulkenin ismi haline gelmistir.

*Firat 127.000 km�’lik su toplama havzasiyla Turkiye’nin en genis havzali nehridir.

*Danimarka’nin baskenti “Kopenhag” sehrinin adi bu dilde tuccar limani anlamina gelen “kopenhavn” sozcugunden gelir.

*Faroe adalari; Danimarkacada “uzak adalar” anlamina gelmektedir.

*Ekvatoral bolgedeki “yagmur ormanlari” dunya yuzolcumunun % 10’nunu kaplamasina karsin, tum dunyadaki hayvan ve bitki turlerinin % 50-70’ini bunyesinde bulundurmaktadir.

*Trias devrinde Pangea adi verilen tek ve cok buyuk bir kita vardi. Kretase devrinde ise Pangea’nin bolunmesiyle yeni kitalar olusmustur.

*Kutup yasamina en iyi uyum saglayan hayvanlarin basinda Guney kutbunda yasayan imparator pengueni gelmektedir. Bu hayvanlar – 60 �C’de yumurtlamaktadir.

*Amerika’daki tornado ruzg�rlarinin hizi saatte 1000 kilometreyi bulmaktadir. ABD’de 1970 yilinda meydana gelen bir tornado 400.000 can almistir.

*Himalaya Daglarinin 4000 metre yuksekligindeki kesimlerinde sicaklik – 40 �C’ye kadar dustugunden sular 8 ay boyunca donar.

*Dunyanin en buyuk ekonomileri; ABD, Japonya, Almanya, Fransa, Ingiltere, Italya ve Kanada’dir.

*Norvec’in baskenti Stockholm cok sayida kanal ve kopruye sahip oldugu icin “kuzeyin Venedik’i” olarak nitelendirilir.

*“Ukrayna” Slavca sinir ulkesi anlamina gelmektedir.

*Arjantin’deki ucsuz bucaksiz otlaklarda ( pampalarda ) atlariyla suru cobanligi yapanlara “gaso”, Kuzey Amerika’da ayni sekilde suru cobanligi yapanlara ise “kovboy” denir.

*Kitalar mantodan hafif olduklari icin mantonun icine gomulmezler, aksine onun uzerinde bir gemi gibi yuzerler.

*5000 metre yukseklikte basinc azalmasi nedeniyle su 70 �C’de kaynar.

*Insanoglunun yerkabugunun iclerine dogru inebildigi en derin nokta 12.000 metredir. Rusya Federasyonundaki Kola Yarimadasinda jeolojik amacla yapilan kazilarda 12.000 metreye inilmistir. Gunde 11 metre yol alinabilen kazida 200 �C’lik sicakliga ulasilmistir.

*Mercanadalar, mercan denen cok kucuk deniz canlilarinin iskeletlerinin okyanus tabaninda ust ustte yigilmasiyla olusmustur. ( Maldiv Adalari )

*Galapagos Adalari ismini Ispanyolca kaplumbaga anlamina gelen “dev galapagos kaplumbagasindan” almistir.

*Hindu dininde Ganj Irmagi kutsal sayilir. Bu nedenle bu kutsal irmakta yikanilir.

*“Tsunami” Japoncada deprem dalgasi demektir. Bu dev dalgalarin hizi saatte 900 kilometreye ulasabilir. Derin denizde yuksekligi 1 metreden az olan bu dalgalar, karaya ulastiklarinda hizlari azalir, ancak yukseklikleri artarak 30–50 metreye kadar ulasabilir. Tsunamilerin % 90’i Buyuk Okyanusta ortaya cikar.

*Afrika’daki Victoria caglayanina Ingiliz k�sif David Livingstone kralice Victoria’nin adini vermistir. Bu caglayan sis tabakasi yaratarak buyuk bir gurultuyle asagiya dokuldugunden yerlilerce “gumburdeyen duman” diye bilinir.

*Bir yukseltinin dag olarak nitelendirilebilmesi icin cevresinden en az 600 metre yuksek olmasi gerekir.

*Dogal bitki ortusunun ciliz oldugu bolgelerde, nufusta seyrektir. Cunku bitki ortusunun ciliz oldugu yerlerde hayvan turleri de azalir ve insanlarin beslenmesi zorlasir.

*Asor adalari Atlas Okyanusunda yer alan volkanik ve daglik adalardir. Portekizliler 1432’de bu adalara ayak bastiklarinda yirtici kuslarin bollugundan dolayi Portekizcede akbaba anlamina gelen “acores” ismini vermislerdir.

*Eskimolar kendilerine inuit yani “insan” derler. En cetin cevre kosullarina uyum saglayan Eskimolar ren geyigi, ( tareninuit ) balina, ( nuuninuit ) fok baligi ve kutup ayisi avlayarak gecinirler. Igloo adi verilen buzdan evlerde yasayan ve azla yetinen bir halk olan Eskimolar ne yetkili makam tanirlar, ne de surekli bir yere yerlesirler. Kulturlerinde kar ve sogugun etkisi buyuktur.

*Italya sinirlari icinde yer alan 62 km�’lik San Marino, turizm ve posta pulu saticiligiyla gecinen kucuk bir ulkedir. San Marino’da caddelerde otomobil ve motorlu tasitla dolasmak yasaktir.

*Halley kuyruklu yildizini Ingiliz bilim adami Edmund Halley bulmustur.

*1976’da Richter olcegiyle Cin’in Hebei bolgesinde meydana gelen 7,7 buyuklugundeki deprem 800.000 insanin olumune neden olmustur.

*Irlanda’nin kuzeyinde 4000’i asan sogumus bazalt sutunundan olusan arazi devler kaldirimi olarak nitelendirilir. Yorede “zafer yolu”kalintisi olarak bilinen bu taslar aslinda yanardag lavlarinin paralel kenarli buyuk prizmalar seklinde hizla sogumasiyla olusmustur.

*Fransiz Rivierasi “Cote d’Azur’a” denizinin mavi sularindan dolayi “mavi kiyi” anlamina gelen bu isim verilmistir.

*ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Yosemite Parkta bulunan dev agaclara; uzun omurleri ve koca govdelerinden dolayi Kizilderili Cherokees kabilesinin buyuk sefi, dev yapili “See-Quayah’in” adina binaen “Sekoya” adi verilmistir.

*Richter olcegine gore 8,6 buyuklugunde ki bir deprem, 100 hidrojen bombasinin gucune esittir.

*Okaliptus agaclarinin boylari 150 metreyi asar. Bu agacin yassi yapraklari eksenleri kuzey-guney dogrultusunu aldigindan gunesin kavurucu sicagindan korunur. Bu nedenle bu agaclara Yunancada “koruyucu” anlamina gelen okaliptus adi verilmistir.

*Turkiye’deki en iyi cevizler; Bursa, Kastamonu, Bolu, Tokat, Izmit-Karamursel, Ankara-Kizilcahamam ve Yalova’da yetisir.

*Alaska’da 3 milyona yakin gol vardir ve tamamina yakini buzul asindirmasiyla olusmustur.

*Simdilerde bir Jeep markasi olan “Cherokee”ismi Kizilderililerden alinmistir. Amerika isgali sirasinda bir Kizilderili kabilesi olan “Cherokeeler” batiya gitmeyi reddeder ve Carolina’da bulunan Dumanli Daglara saklanir. Bu nedenle bir dag araci olan jeepe “cherokee” ismi verilir.

*Gokkusaginin sonu yoktur. Gokkusagi aslinda tam bir cember bicimindedir. Ancak insanlar sinirli bir uzakligi, yani ufka kadar olan uzakligi gorebildigi icin ancak bu cemberin sinirli bir bolumunu gorebilir.

*Tsunami karaya ulastiginda, genellikle ilk once korfezdeki butun sular bosalir.

*Komur petrol, dogal gaz gibi enerji kaynaklarina organik kokenli olmalari nedeniyle “ fosil yakit” denir.

*Avustralya’daki buyuk set kayaliklari ve cevresinde deniz yasami cok cesitlilik gosterir. Bu kayaliklarda 400 mercan, 215 kus ve 1500’den fazla balik cesidi yasar.

*Uc kucuk gemi ve cogu kurek mahk�mu olan bir avuc tayfa ile ciktigi uzun ve tehlikeli yolculuk sonrasi Antik Adalarina ulasan Kristof Kolomb, Hindistan’in bati kiyilarina ulastigini sanmis ve buraya uzun sure “Bati Hint Adalari” denilmistir. Floransali Amerigo Vespuci 1497’de yaptigi ilk yolculugunda buyuk bir kita bulmustur. Vespuci bu kitadan “yenidunya” ( Mundus Novus ) diye bahsetmistir. Alman cografyaci Martin Waldseemuller 1507 yilinda yaptigi atlasta, bu yeni kitaya Amerigo Vespucinin anisina “Amerika” adini vermistir.

*Kahve, dunya ticaretinde petrolden sonra ikinci sirayi alir.

*ABD’nin Florida eyaletinde bulunan 13.000 km�’lik Everglades batakligi milli park ilan edilmistir.

*Asya kitasi ismini Anadolu topraklarindan almistir. Eski caglarda Turkiye’nin Ege Bolgesi “Assuva” sonra “Asu” olarak taniniyordu. Gunesin dogdugu ulke anlamina gelen bu isim sonradan degiserek “Asya”ya donusmustur.

*Afrika’nin ozellikle ic kisimlari 20 yuzyila kadar yeterince taninmadigindan kitaya “karanlik kita” denilmistir.

*Dunya ekvatorda saniyede 467 metre hizla donerken, gunes cevresinde ise saniyede 30 kilometre hizla doner.

*Asya, 62.000 kilometre ile dunyanin en uzun kiyilara sahip kitasi iken, Kuzey Amerika kitasi 60.000 kilometre ile ikincidir.

*Sabun yapiminda zeytin, hurma, yer fistigi, aycicegi, soya yagi, pamuk cekirdegi ile sigir ve koyun ic yaglari kullanilir.

*Antarktika en soguk, en ruzg�rli ve yuksek kitadir. Bu kitada yaz devresi kabul edilen ocak ayinda ortalama sicaklik -30�C’dir. Bu kitada -89,2 �C ile dunyadaki en dusuk sicaklik olculmustur. Kita tamamen buzlarla kaplidir, buzullarin kalinligi yer yer 5 kilometreyi bulur. Dunyadaki buzun buyuk kismi, tatli su kaynaklarinin buyuk kismi bu kitadadir.

*Domatesin anavatani Guney Amerika olup, ismi Aztek yerlilerinin dilindeki “tomatl” sozcugunden gelir.

*Kanada’da yaygin olarak yetisen akca agactan seker elde edilir.

*Bir icecek olan “cola” ismi tropikal bolgelerde yetisen kola bitkisinden gelmektedir. Bu bitki kolali iceceklere tat vermek icin kullanilmistir.

*Rusya Federasyonundaki butun irmaklarin Baykal golunu doldurmasi icin bir yil akmasi gerekir. Dunya tatli su varliginin % 20’ye yakini buradadir.

*Yerlesilebilen kitalar icinde col olmayan tek kita Avrupa’dir.

*Cemre kor ates anlamindadir. Ilkbaharin gelmesiyle gunesin once topragi, sonra suyu, sonra havayi isittigi dusunulur.

*Kolombiya adini Kristof Kolomb’dan almistir.

*Dunyada en cok yetistirilen meyve elmadir.

*Mezopotamya ismi eski Yunancada “mesos = ara, orta” ve” potamos = nehir” sozcuklerinden turemis olup iki nehir arasi anlamindadir. Gunumuzde Firat ve Dicle nehirleri arasinda kalan verimli topraklara Mezopotamya denilmektedir.

*Dunyanin deniz seviyesinden en alcakta yer alan golu – 395 metre ile Lut Goludur.

*Maldivler Cumhuriyeti’nin en yuksek noktasinin denizden yuksekligi 2,4 metredir.

*Vatikan 1.000 kisi ile dunyanin en az nufuslu ulkesidir.

*Sili'de ki Atacama colune 100 yil boyunca hic yagmur yagmamistir.

*And Daglarindan dogup Brezilya' da denize ulasan Amazon Nehri agiz kesimindeki 150.000 m�/sn’ lik su miktari ile dunyanin en bol akimli nehridir.

*Dunyanin en buyuk adasi 2.186.000 km�’ lik yuzolcumu ile Gronland'dir.

*142.880 km�’ lik ekvatoral capi ile Jupiter en buyuk gezegendir.

*ABD-Kanada sinirinda yer alan Superior 82.098 km�’ lik yuzolcumuyle dunyanin en buyuk goludur.

*Dunyanin en buyuk kitasi 44.387.000 km�' lik yuzolcumu ile Asya’dir.

*Dunyanin en siddetli volkanik patlamasi, 27 Agustos 1883 tarihinde Endonezya’nin Krakatoa adasinda meydana gelmistir. En guclu hidrojen bombasi patlamasindan 26 kez daha guclu olan bu patlamada 38.380 kisi yasamini yitirmis, firlayan kayalar 55 kilometre yuksege cikmis, patlama sesi 5.000 kilometre uzaktan duyulmustur.

*Rusya Federasyonu 17.400.000 km�' lik yuzolcumu ile dunyanin en buyuk ulkesidir.

*Dunyanin en buyuk yarimadasi 3.250.000 km�’ lik yuzolcumu ile Arabistan’dir.

*Pasifik Okyanusundaki Mariana ( Challenger ) cukurunun derinligi 11.033 metredir. Yarim kiloluk bir demir top bu cukurun uzerinde suya birakildiginda dibe yaklasik 63 dakikada varabilir.

*Kazakistan’daki Baykal Golu 1.940 metre ile dunyanin en derin goludur.

*Dunyadaki en dusuk sicaklik, 21 Temmuz 1983 gunu Antarktika Vostok' da -89,2�C olarak olculmustur.

*33 milyonluk nufusu ile Japonya'nin baskenti Tokyo dunyanin en kalabalik nufuslu kentidir.

*Cin 1.234.000.000 ile dunyanin en kalabalik nufuslu ulkesidir.

*10.8 kilometrelik genisligiyle L�os’taki Khone dunyanin en genis caglayanidir.

*7.045.000 km�’ lik alani ve 15.000 kolu ile Amazon Dunyanin en genis havzali nehridir.

*Dunyanin en buyuk volkanik krateri 117 kilometrelik cevre uzunlugu ile Japonya' da ki Aso yanardagindadir.

*41� guney enleminde yer alan Yeni Zelanda'nin baskenti Wellington dunyada en guneyde yer alan baskenttir.

*Gunes cevresinde saatte 172.248 kilometrelik hizla donen Merkur en hizli gezegendir.

*64� kuzey enleminde yer alan Izlanda'nin baskenti Reyjkavik Dunyada en kuzeyde yer alan baskenttir.

*Rusya Federasyonun 73� kuzey enlemindeki Dikson limani dunyanin en kuzeydeki sehridir.

*3.000 km�’ lik Ekvatoral capi ile Pluton en kucuk gezegendir.

*Dunyanin en kucuk kitasi 7.686.000 km�' lik yuzolcumu ile Avustralya'dir.

*Vatikan 0,44 km�’ lik yuzolcumu ile dunyanin en kucuk ulkesidir.

*462�C’ lik yuzey isisi ile Venus en sicak gezegendir.

*—220 �C’ lik yuzey isisi ile Pluton en soguk gezegendir.

*Israil-Urdun arasinda yer alan Lut Golu dunyanin en tuzlu goludur.

*Rusya Federasyonu ile Japonya arasinda yer alanTatar Bogazi 800 kilometrelik uzunluguyla dunyanin en uzun bogazidir.

*ABD’nin Kentucky bolgesindeki Flint Mamoth magarasinin uzunlugu 345 kilometredir.

*Burundi’ de dogup Misir’ da Akdeniz’ e ulasan Nil 6.695 kilometre ile Dunyanin en uzun nehridir.

*Venus 41.360.000 kilometre ile dunyaya en yakin gezegendir.

*Bolivya’nin La Paz sehri 3.631 metre ile dunyanin en yuksekte yer alan baskentidir.

*979 metre ile Venezuella’daki Angel, Dunyanin en yuksek caglayanidir.

*Tibet-Nepal sinirinda ki Himalaya siradaglari uzerinde yer alan Everest Tepesi 8.848 metrelik zirvesiyle dunyanin en yuksek dagidir.

*1971 yilinda Japonya' nin Ishigaki adasi kiyilarinda olculen 85 metre yuksekligindeki deprem dalgasi dunyadaki en yuksek dalgadir.

*Dunyadaki en yuksek sicaklik 13 Eylul 1922' de Libya El Aziziye' de 58�C olarak olculmustur.

*Hindistan’ da Tibet sinirina yakin Basisi kenti 5.988 metrelik yukseltisiyle dunyanin en yuksekteki sehridir.

*Hindistan’da Himalaya Daglarinin eteklerinde yer alan Cerapunci yoresi 1860–1861 yillari arasindaki bir yillik surede 26.460 mm yagis almistir.

*4.360 saatlik yillik guneslenme suresi ile Dogu Sahra dunyanin en cok guneslenen yeridir.

*Havaideki Kauai Yoresi, yilda 350 gun boyunca dusen yagisla dunyanin en yagisli yeridir.

*Endonezya’nin Java adasindaki Bogor, 322 gunluk sure ile dunyanin en cok gok gurultusu olan yoresidir.

*Etiyopya’daki Dallal 34,4 �C’lik yillik sicaklik ortalamasi ile dunyanin en sicak yeridir.

*78� guney enlemi Antarktika’daki Polus Nedostupnosti – 57,8� C’ lik yillik sicaklik ortalamasi ile dunyanin en soguk yeridir.

*Lesotho' nun en alcak noktasi deniz seviyesinden 1.380 metre yuksekliktedir.

*And Daglarinin Peru - Bolivya sinirlari arasindaki bolgede 3.811 metrede bulunan Titikaka dunyanin en yuksekteki goludur.

*Kutup bolgelerindeki kar ve buzlar sahip olduklari beyaz ortu nedeniyle gunesten yeryuzune ulasan isinlarin % 90’nini geriye yansitarak, bu bolgelerde sicakliklarin dusuk olmasinda etkili olurlar.

*Deterjan kelimesi Latincede temizleme anlamindaki “detergere” den gelir.

*Deniz duzeyinden yaklasik 8 kilometre yuksekte olan Everest Daginin zirvesindeki hava basinci, deniz seviyesindekinin yaklasik % 30’ u kadardir.

*30 kilometre yukseltideki stratosfer katmaninda esen ruzg�rlarin hizi saatte 300 kilometreyi bulur.

*Atmosferin sicakligi 180 km yuksekte 395 �C’ye, 320 kilometre yukseklikte ise 700 �C’ye ulasir.

*Irmaklar her yil yaklasik 2 milyar madensel tuzu denizlere tasimaktadir.

*Guney Fransa’da “vent tu midi” denen sicak ve nemli ruzg�r bas agrilari, sara, astim nobetleri ve kucuk ateslenmelere neden olmaktadir.

*Luletasi, bosluklu ve hafif oldugundan, suda yuzer. Bu nedenle halk arasinda “denizkopugu” diye bilinir.

*Seluloz, bitkilerde hucre yapisinin cogunlugunu olusturan ve k�git yapimi, yapay yaprak uretimi ile bazi patlayici maddelerin uretiminde de kullanilan k�git hamurudur.

*Izlanda’da nufusun % 67’si evlerinde jeotermal enerji kullanmaktadir.

*Portland cimentosunun % 78’i kirectasi, % 20’si kil tasi, % 2’si ise diger katki maddelerinden olusur.

*Kristof Kolombun Amerika kitasinda karaya ilk ayak bastigi yer “Watling Adasi” dir.

*Norvec yillik enerji uretiminin %96’sini, Zaire %95’ini, Sri Lanka ( Seylan ) %90’nini, Brezilya %85’ini, Isvicre %75’ini, Kanada ise %65’ini hidroelektrikten saglamaktadir.

*Ortacagda Afrika kiyilarini dolasan Normonlarin gorduklerini soyledikleri “yabanil insanlar” aslinda goril maymunlaridir.

*Bartelmi Diaz ve ekibi 1847 yilinda ulastigi Guney Afrika’nin uc noktasina firtina ve dalgalar nedeniyle “Firtinalar Burnu anlamina gelen Cabo Tarmentoso ” adini vermistir. Ancak sonralari Portekiz krali buraya “Firtinalar Burnu” denilirse, buradan Hindistan’a ulasmaya calisacak kaptan ve tayfalarin korkacagini ileri surerek buranin ismini “Umit Burnu anlamindaki Cabo Bao Esperanco” olarak degistirmistir.Guney Afrika’nin Kap sehri de ismini buradan almistir.

*1497’de Hindistan’a ulasmak icin yola cikan Vasco do Gama Guney Afrikada yilbasi gunu onunden gectigi yere “dogum gunu” anlamina gelen “Natal” ismini vermistir.

*Dunyada milli park olarak ilan edilen ilk yer ABD’de 1872’de olusturulan “Yellowstone Milli Parkidir”.

*Hawaii Adalari, Meksika Korfezi, Karayipler Denizi Kiyilari, ( Kuba, Antil Adalari, Florida ) ile Avustralya kiyilari dunyada sorf sporunun en yogun yapildigi yerlerdir.

*Genelde yaz sicaklik ortalamasi 10�C’den dusuk olan bolgeler ile yillik yagis tutari 400 mm’den az olan bolgelerde agacin yetismesi cok zordur.

*L�teks, ( kaucuk ) ciklet, ( sitma agacindan ) recine, ( cam, koknar, ladin ) sakiz, tanen, ( dericilikte kullanilir ) mantar, cesitli yaglar ile ilac maddeleri ormanlardan elde edilen urunlerdir.

*Hindistan’a gitmek uzere yola cikan Magellan ve ekibi Guney Amerikanin firtinali guney ucunu, bugunku adiyla “Magellan Bogazinin” firtinali ve tehlikeli sularini astiktan sonra, oteki tarafta ki sakin okyanusu gorunce, buraya “sakin deniz” anlamina gelen “Pasifik Okyanusu” adini vermistir.

*Norvec’teki Narvik ve Bergen, Rusya Federasyonundaki Arhangelsk ve Vladivostok ile Ingiltere’deki Hull ve Grimsby liman sehirlerinin gelismesinde balikcilik onemli rol oynamistir.

*Bir ton seker elde etmek icin 40–50 ton, bir ton k�git uretebilmek icin 170 ton, bir ton celik elde etmek icin ( sogutma suyu olarak ) 300 bin ton, bir ton deriyi islemek icin 10 ton kullanma suyuna ihtiyac vardir.

*Dunyada sunger avciliginin en fazla oldugu bolgeler; Bahama Adalari, Florida Kiyilari, Avustralya’nin dogu kiyilari, Akdeniz de Sicilya, Korsika ve Sardunya adalari ile Ege adalari ve Bodrum kiyilaridir.

*Balinalarin kafa kemiklerinden cikarilan ispermecet yagi, kozmetik ve ilac endustrisinde ( guzel kokan banyo sabunlari, dudak rujlari, krem ve merhemler gibi ) kullanilir.

*Okaliptus agaclari cok su tukettigi icin, bataklik bolgeleri kurutmada bu agaclardan yararlanilir. Yapraklarindan ise “okaliptol” adli mikrop oldurucu ilac elde edilir.

*Patates, misir, domates ve tutun gibi tarim urunleri Kizilderililerin insanliga armaganidir.

*Kum colleri, dunya karalarinin % 14’unu kaplar.

*Eskimolar soguktan korunmak icin, vucutlarina hayvan yagi surer ve kalin kurkler giyerler.

*Ispanyadaki Costa Brava; Vahsi kiyi, Costa Dorado ise Altin kiyi anlamina gelmektedir.

*Mandalina, portakal ve limon kabuklarindan kolonya ve esans uretiminde yararlanilir.

*“Metre” yer boylaminin dortte birinin on milyonda biridir. XVI. Louis doneminde kararlastirilan bu yeni uzunluk birimini dogru tanimlayabilme isi bir hayli zahmetle yapilmistir. Cunku bunun icin boylamin bir kisminin olculmesi gerekmistir. Gokbilimci J.B.Delambreda ile P.Mechain ikilisi, biri Fransadan digeri Ispanyadan hareket ederek, birkac bin astronomik ve jeodezik gozlemde bulunmus ve 7 yilin sonunda bulusmuslardir. Boylece ornek metre “etalon” bulunmustur.

*Anadolu kelimesinin Yunanca “gunesin dogusu, dogu memleketi” anlamindaki Anatolos’dan geldigi sanilmaktadir.

*Civa sivi olarak bulunan tek metaldir.

*Dunyanin en buyuk teleskopu Kuzey Kafkasya’daki Zelenchkayada kurulmus olup 600 santimlik aynaya sahiptir.

*Genelde yillik yagis miktari 200 milimetreden az olan yerler col olarak nitelendirilir.

*Yenilebilir yaglarin onemli bir kismi; zeytin, aycicegi, soya, misir, yerfistigi, pamuk, kolza, hindistancevizi ve findiktan elde edilir.

*Kahve bitkisi, yillik ortalama sicakligin 21�C oldugu iliman iklimlerde yetistirilebilir ve en iyi urun deniz duzeyinden 600–2000 metre yukseklikteki ekim alanlarindan alinir.

*Tokyo ismi Japoncada “dogu baskenti” ( to=dogu, kyo=baskent ) anlamina gelmektedir.

*Buyuk Sahra Colu 8.600.000 km�’ lik yuzolcumuyle ABD kadar yer kaplar. Sahra sozcugu Arapcadaki “sahara” sozcugunden gelme olup col anlamindadir.

*Petrol kelimesi Latince “petra: kaya” ve “oleum: yag” sozcuklerinden turemistir.

*Cam yapiminda saf silisyum kumu kullanilir. Camda kullanilan demir ve bakir cama yesil renk verirken, bakir oksit ve kobalt mavi, selenyum ve bakir oksit ise kirmizi renk verir. Turkiye’de cam yapiminda kullanilan silisyum kumu Kapi dag Yarimadasi, Istanbul’un Karadeniz kiyilari, Yalova kiyilari ile Sinop Yarimadasindan saglanir.

*Amerikan bagimsizlik savasindan sonra, 1790’da yeni baskentin Potomac Irmagi kiyisinda kurulmasi benimsenmis ve yer secimi ABD’nin ilk baskani George Washington’a birakilmistir. Kentin kurulusunu denetleyen komisyon kente “Amerikan bagimsizlik savasinda oynadigi rolle ulkenin kurucusu olarak kabul edilen George Washington’un anisina” Washington ismini vermistir. Boylece 1800 yilinda federal yonetim Philadelphia’dan Washington’a tasinmistir. Cografi acidan kopuk ve uzak olusu nedeniyle onceleri “yaban kent” olarak anilan Washington 1812’den sonra Amerika halkinca baskent olarak benimsenmistir.

*Yeni Zelanda ve Avustralya dunyanin en buyuk yun ureticileri olup, dunyadaki toplam yun uretiminin % 40’ini karsilarlar.

*Litosferdeki litho sozcugu Yunancada “tas”, hidrosferdeki hidro sozcugu ise Yunancada “su” anlamina gelmektedir.

*Merinos koyunu dunyanin en kaliteli yunune sahip olup anavatani Ispanya’dir.

*Kongo Nehri ve kollarini kapsadigi icin Kongo ismi ile anilan ulkeye 1971 yilinda “irmak” anlamina gelen “nzadi” sozcugunden gelme “Zaire” ismi verilmistir.

*Atlas Okyanusundaki Kucuk Antil adalarina dogu-kuzeydogu yonunden bati-guneybati yonune dogru surekli esen alize ruzg�rlari nedeniyle “ruzg�r alti adalari” denir.

*Pasifik Okyanusunda bulunanYeni Gine’ye, 1945’te buraya ayak basan Ispanyol Inigo Ortiz de Retes, buradaki yerli halki Afrika zencilerine benzettiginden bu adaya Afrika kitasindaki Gine’ye binaen, “Yeni Gine” ismini vermistir.

*Dunya yuzeyinin %12’si buzullarla kaplidir.

*“Tayland” sozcugu Tayland dilinde ozgur insanlar ulkesi anlamina gelmektedir.

*Kristof Kolomb 1502 yilinda Amerika kitasina yaptigi son yolculugunda Honduras’a “deniz derinlikleri” anlamina gelen ismi vermistir.

*Elverisli jeopolitik konumu nedeniyle Simon Bolivar Panamayi “evrenin kalbi” olarak nitelemistir.

*Ustunde bulunan kar ve buz ortusunden dolayi, Antarktika “beyaz col” olarak bilinir.

*400 kilometrelik uzunlugu ile Antarktika’daki Lambert Buzulu dunyadaki en uzun buzuldur.

*Tasmanya ve Tasman Denizinin ismi yoreyi kesfeden Hollandali denizci “Abel Tasman”dan gelmektedir

*Kuzey kutup dairesi uzerinde kalan bolgeye “arktika” denir.

*Avustralya, Yeni Zelanda ve Pasifik Okyanusundaki cok sayida adadan olusan kitaya “Okyanusya” denir.

*Avrupalilarin Brezilya topraklari ile tanismasi tesadufen olmustur. Portekizli denizci Alvares Cabral, yelkenli gemileriyle Umit Burnunu dolasip Hindistan’a gitmeyi amaclarken ruzg�rsiz Gine Korfezine girmemek icin, gerektiginden fazla batiya acilinca, Brezilya kiyilarina ulasmistir. Portekiz hemen bu topraklar uzerinde hak iddia ederek buraya “Terra da Santa Cruz=kutsal hac topraklari” ismini vermistir. Brezilya ismi ise daha sonralari, bu bolgede cok rastlanan ve kirmizi boya yapiminda kullanilan “pau-brasil” agacindan dolayi verilmistir.

*Ispanyolcada ova-duzluk anlamina gelen “pampalar” Arjantinde 760.000 km�’lik bir alan kaplar ki bu Turkiye’nin yuzolcumune yakindir. Genis, serin, sulak ve agacsiz olan pampalar hayvancilik icin uygun ortam olustururlar.

*Aborjinlerin golgeli yer anlamina gelen uluru ismini verdikleri Ayers Kayasi Avustralya’nin simgelerinden biridir. 384 metrelik yuksekligi ve 3,6 kilometrelik uzunlugu ile dunyanin tek blok halindeki en buyuk kayasidir. Ayers Kayasi Aborjinlerce kutsal kabul edildiginden tirmanmak gunah sayilmaktadir.

*Venezuella adi Ispanyolca kucuk Venedik anlamina gelir. Petrol uretiminde calismak uzere aldigi yogun goc nedeniyle “gocmenler ulkesi” olarak bilinir.

*Surinam adini 14. yuzyila kadar bu topraklarda yasayan “surinenlerden” almistir. Hollanda 1667 yilinda somurgesi durumundaki New Amsterdam’i ( bugunku New York sehrini ) Ingiltere’ye vererek karsiliginda Surinam’i almistir.

*Anayurdu Amerikanin tropikal kesimleri olan kapok agacinin liflerinden; yatak, yorgan, uyku tulumu, yastik ve can simidi yapilir.

*1549 yilindan 1763 yilina kadar Brezilya’nin baskenti eski ismi Bahia olan Atlas Okyanusu kiyisindaki Salvador’du

*Macellan dunya cevresindeki turunda Amerika kitasinin guneyinden gecerek Hindistan’a varmaya calisirken gectikleri bogaza ates ulkesi anlamina gelen “tierra del fuego” ismini vermistir. Cunku bu soguk bolgenin insanlari bazen isinmak, bazen de baliklari cekmek icin kiyi boyunca ates yakiyordu.

*Kizil Erik M.S 985’te ( Kristof Kolomb’dan 500 yil once ) buzlarla kapli bir karanin en guney noktasina ulasmis ve buraya gocmenleri kolaylikla cekebilmek icin Norvec dilinde yesil anlamina gelen “Greenland” adini koymustur. Bu isim daha sonralari Gronland’a donusmustur.

*Palmiye yapraklarindaki liflerden sicim, kurutulmus yapraklarindan hasir yaygi, paravana yapilir. Yapraklarinin arasindaki kalin damardan sepet orulur. Tomurcuklari cok lezzetli sebze yerine gecer. Ozsuyundan palmiye sarabi, meyvesinden palmiye yagi, cekirdeginden ise sabun elde edilir.

*Dunyada en fazla kara komsusuna sahip ulkeler sunlardir; Cin ve Rusya Federasyonu 14, Brezilya 10, Kongo, Sudan ve Almanya 9, Turkiye, Avusturya, Fransa, Zambiya ve Tanzanya ise 8 ulke ile kara siniri komsusudur.

*Bolivya, ismini aslinda bir Ispanyol olan ve Ekvador, Bolivya, Kolombiya, Panama, Peru ve Venezuella gibi ulkelerin bagimsizlik savasinda onderlik yapan Venezuellali Simon Bolivar’dan almistir.

*Ekvator cizgisi; Ekvador, Kolombiya, Brezilya, Gabon, Kongo, Uganda, Kenya, Somali, Maldivler, Endonezya ve Kiribati gibi ulkelerin topraklarindan gecer.

*Baslangic meridyeni; Ingiltere, Fransa, Ispanya, Cezayir, Mali, Burkino Faso, Gana ve Togo gibi ulkelerin topraklarindan gecer.

*“Cezayir” Arapcada ada demektir. Ismini Akdeniz’deki kucuk bir adadan almistir

*Fas, Cezayir ve Tunus’a Afrika kitasinin batisinda yer almalari nedeniyle “magrip=gunbatisi” ulkeleri denir.

*Kosta Rica, Ispanyolcada “zengin kiyi” anlamina gelmektedir.

*Guatemala, Aztek dilinde “agaclar ulkesi” anlamina gelmektedir.

*Brezilyanin dogu kesimindeki kurak ic bolgelerde seyrek, bodur, kurakliga dayanikli ve dikenli yapilariyla belirginlesen fundaliklara sahip bitki ortusune “caatinga=beyaz ormanlar” adi verilir.

*Gittikce dusen bir atmosfer basinci, ruzg�r ve cogu kez de yagmur geldigine isarettir. Artis gosteren bir atmosfer basinci ise guzel bir havanin gelecegine isarettir.

*Dunyada ilk petrol kuyusu 1859’da ABD’nin Pensilviana eyaletindeki Titusville’de acilmistir. Bu kuyuda bir gunde 25 varil petrol ( 1 varil=185 litre ) elde ediliyordu.

*Gozluk cami; kum, bor trioksit, potas, demir ve soda, pencere cami; kum, soda, kirec, magnezyum oksit, aluminyum oksit, sise cami; kum, soda, kirec, aluminyum oksit, kristal cam; kum, kursun oksit ve sodadan yapilir.

*Amonyak, kok komuru, katran, ilaclar, boyalar, patlayici maddeler, parfumler, antiseptikler ve plastikler taskomurunden elde edilir.

*Kanguru isminin Avustralya’ya ilk ayak basan beyazlarin bu ziplayan hayvani gorduklerinde yerlilere; nedir bu hayvan? diye sormalari ve yerlilerin “kangaroo = ne dedigini anlamiyorum!” cevabini vermelerinden geldigi sanilmaktadir.

*Belcika ( Be ), Nederland = Hollanda ( Ne ), ve Luksemburg ( Luks ) gibi ulkelerin ucu “ Beneluks ulkeleri” olarak nitelendirilir.

*Los; Almanca “lose = gevsek” anlamindadir. Cok kucuk mil tanelerinden meydana gelen soluk, sari renkli toprak collerde ( 23� - 55� ) yaygin olarak gorulur.

*“Mangrov” tropikal kusakta, guclu gelgitlere acik koy, delta ve lagun gibi tatli ve tuzlu sularin birbirine karistigi batakliklarda gorulen sik ormanlara verilen isimdir.

*Fayansi ilk yapanlar Babillilerdir. Ortacagda Araplar fayans yapma teknigini Avrupa’ya tasimislardir. Ozellikle Italya’da buyuk ilgi goren fayans ozellikle 1400’lu yillarda en buyuk uretim merkezi olan “Faenza”nin adiyla anilir olmustur.

*Blue jeani 1873’te batiyi kesfe cikan Oscar Lewis Strauss bulmustur. Bu pantolonlar baslangicta cadir bezi diye bilinen mavi ketenden hazirlaniyordu. Jean sozcugu ( cin ) ilk kez 1967’de kullanilmistir ve bu isim Cenova’dan gelmektedir. Cunku bu pamuklu kumas Cenova’da dokunmaktaydi.

*Hashas ismi, Hasan Sabah’tan gelmektedir. Hashasin = hashascilar mezhebinin kurucusu olan Hasan Sabah hashas sakizi, afyonun insan iradesini nasil zayiflattigini gormus ve mezhebine girenlere hashas vererek cesitli cinayetler islettirmistir.

*Karabiberin en cok uretildigi yerler; Hindistan, Malezya ve Endonezya’dir.

*1847’de Ingiliz Mercer, pamuk ipligini bir sudkostik eriyiginin icine batirarak yeni bir iplik elde etti ve bu yeni iplige “ merserize” adini verdi.

*1822 yilinda Fransiz mineraloji uzmani Pierre Berthier, Provanca bolgesinin “ baux” kentinde bir maden bularak buna “boksit” adini vermistir. 1854’te Fransiz kimyaci Saint- Claire Devill bu madeni klorurle indirgeyerek asil aluminyumu elde etti.

*Pamuk bitkisinin gelisip urun vermesi icin 200 gun, misir bitkisinin gelisip urun vermesi icin ise 150 gun sicakligin O�C’nin uzerinde olmasi gerekir.

*Bir bolgede gunluk en yuksek sicakligin 30�C’nin uzerine ciktigi gun “tropik gun”, gunluk en yuksek sicakligin 25�C’nin uzerine ciktigi gun “yaz gunu”, gunluk en dusuk sicakligin 0�C’nin ustune hic cikmadigi gun ise “ kis” gunu olarak kabul edilir.

*Cernezyom, Rus dilinde cern = kara renkli, ezyom = toprak sozcuklerinden gelmedir.Uzun boylu cayir bitki ortusu altinda olusan koyu renkli toprak organik madde bakimindan oldukca zengindir.

*1998 yilina kadar Everest zirvesine cikmaya calisan 918 kisiden 146’si olmustur.

*Atmosfer sozcugu Yunanca “atmos = nefes, sphere = kure” kelimelerinden gelmektedir.

*Atmosferdeki havanin 1 cm�’lik yuzeye yaptigi basinc 760 mm.lik civa sutunun agirligina esit olup, 1033 gr.dir. Dolayisiyla tum atmosferin agirligi 5,1 trilyon kilogramdir.

*Gunesten yeryuzune gelen enerjinin;
% 25’i bulutlar ve atmosferce geriye yansitilir.
% 25’i dagilmaya ( difuzyona ) ugrar.
% 15’i atmosfer tarafindan emilir.
% 8’i yerden geriye yansitilir.
% 27’si ise yeryuzunu isitir.

*Her yil 1 milyar ton Afrika topragi Atlas Okyanusunu gecerek Amerika kitasina ulasir. Bu toz ve toprak Amerika’ya, Karayip’lere ve Amazon Havzasina, Bahama Adalarina zengin tortular tasir. Zengin mineral ve besin tasiyan bu topraklar; bunyesinde bocek, mikro organizmalar ve mantar barindirdigindan tarim topraklarinin verimli hale gelmesinde etkilidir.

*Macaristan’in baskenti Budapeste iki bolumden olusur. Tuna Nehrinin iki yakasinda kurulan Budapeste’nin ilk cekirdegi olan Buda ortacagda Tuna Nehrinin bati kiyisina kurulmustur. Bu kesimde tarihi eserler ve konutlar bulunur. Daha sonralari Tuna Nehrinin dogu kiyisina kurulan Peste ise ticari, kulturel ve idari merkez ozelligindedir.

*Mississipi, Kizilderili dilinde “buyuk su, sularin atasi anlamina” gelmektedir.

*Liberya ismi “ozgur olanlarin ulkesi” anlamina gelmektedir.

*Baskent Addis Ababa Etiyopya dilinde “yeni cicek” anlamina gelmektedir.

*Deniz seviyesinden 2500 metre yukseklikte kurulan Addis Ababa, Afrika kitasinin en yuksekte kurulan kentidir.

*Sudan’in ismi Arapcada “siyahlar ulkesi” anlamindaki bilad el-sudan’dan gelmektedir.

*Kenya’nin baskenti Nairobi ismini Masailerin Enkare Nairobi dedikleri bir su kaynagindan alir ve yerli dilinde “soguk su” anlamina gelir.

*Casablanca ismi Ispanyolcada “beyaz ev” anlamina gelmektedir.

*Botswana ismini ulkede kalabalik bir topluluk olan Botswana kabilesinden almistir.

*Kalahari colu “kum dunyasi” ya da “susuz ulke” olarak bilinir. Colde ot topluluklari ve agacliklar bulunur.

*Kuveyt arapcada “korunmus kent, kale” anlamina gelmektedir.

*Japonya yani “Nippon” Japonca dilinde, gunesin dogdugu ulke anlamina gelmektedir.

*Kosta Rika Ispanyolcada zengin kiyi anlamina gelmektedir.

*Madagaskar’da 150.000 hayvan ve bitki turu yalnizca bu ulkeye ait endemik turdur.

*Moldova’nin ismi Romanya’da bulunan Moldova irmagindan gelmektedir.

*Ispanyollar Venezuella’ya su ustundeki evlerden dolayi bu ulkeye “kucuk Venedik” anlamina gelen Venezuella ismini vermislerdir.

*Tuna Nehri Avusturya’nin baskenti viyana, Slovakya’nin baskenti Bratislava, Macaristan’in baskenti Budapeste ile Yugoslavya’nin baskenti Belgrad’dan gecer.

*Dunyanin en buyuk ticari gemi filosu Yunanistan’dadir.

*Dunyanin en zengin fosfat rezervleri Fas’ta bulunur.

*Haiti ismi yerli dilinde “dagda yasayanlar” anlamina gelmektedir.

*Isvicre denize kiyisi olmadigi halde, dunyada deniz ticaret filosu olan tek ulkedir.

*Haiti Cumhuriyeti 1804 yilinda bagimsizligini ilan eden ilk zenci devletidir.

*Birmanya, 1989 yilinda ismini Myanmar Cumhuriyeti olarak degistirmistir.

*Ukrayna, Bulgaristan, Almanya, Macaristan, Rusya Federasyonu, Ispanya, Ingiltere gibi ulkelerde dogal nufus artisi eksi degerlerle ifade edilmekte, yani bu ulkelerin nufuslari giderek azalmaktadir.

*Kuzey Amerika’da yer alan Superior Golu dunyanin en buyuk tatli su goludur.

*ABD’nin Detroit kenti dunya otomobil endustrisinin baskenti olarak kabul edilmektedir.

*Himalayalar uzerindeki Everest zirvesi Nepal dilinde “gokyuzunun tanrisi” ( sagarmatha ), Tibet dilinde ise “dunyanin ana tanricasi” ( comolungma ) anlamina gelmektedir.

*Ekvator’un baskenti Quito 0,4 �C ile dunyada yillik sicaklik farkinin en az oldugu yerdir.

*Finlandiyalilar kendi ulkelerine “ suomi” yani “Bin goller” ulkesi demektedir.

*Polonya ismi yerli dilinde “duzlukler ulkesi” anlamina gelmektedir.

*Ekvatoral iklim kusaginda yer alan Endonezya’da 2000 agac turu, ( 300 tur palmiye ) 40.000 bitki turu, 2000 kus turu, 1700 balik cesidi ve 500’den fazla memeli turune sahiptir.

*2200 metreyi bulan ortalama yukseltisi ile Antartika, dunyanin en yuksek kitasidir.

*Dunyada toplam 231 ulke bulunmaktadir. 58 ulke ile Afrika ulke sayisinin en fazla oldugu kita iken, 13 ulke ile Guney Amerika ulke sayisinin en az oldugu kitadir.

*Avrupa kitasindaki en yarimada Iskandinavya, en buyuk ada Buyuk Britanya en buyuk gol Ladoga, en uzun nehir ise Volga’dir.

*Asya kitasindaki en buyuk yarimada Arabistan, en buyuk ada Borneo ( Kalimantan ), en buyuk gol Hazar, en uzun nehir ise Hoang Ho’dur.

*Afrika kitasindaki en buyuk yarimada Somali, en buyuk ada Madagaskar, en buyuk gol Victoria, en uzun nehir ise Nil’dir.

*Kuzey Amerika’daki en buyuk yarimada Labrador, en buyuk ada Gronland, en buyuk gol Superior, en uzun nehir Mississippi’dir.

*Guney Amerika’daki en buyuk yarimada Guajiro, en buyuk ada Ates Topraklari, en buyuk gol Maracaibo, en uzun nehir ise Amazon’dur.

Cin'in En Uzun Nehri Oluyor

2007-04-25T14:00:00.001-07:00

>
Cin'in en uzun nehri, kirlilik tehdidi altinda. Nehir, gectigi 186 sehrin icme suyu kaynaklarini da tehdit ediyor. Acil temizlik icin cagrida bulunan Xinhua haber ajansi, Cin'deki cevre uzmanlarinin kirliligin bes yil icinde daha da artarak nehri oldurmesinden korktugunu bildiriyor. Ajansin haberine gore Cin Universitesi'nden Profesor Yuan Aiguo, "pek cok yetkili, Yangtze icin kirliligin onemli olmadigini soyluyor, ama kirlilik cok ciddi" diyerek uzmanlarin kirliligin 'kansere neden olabilecek nitelikte' sozlerini de hatirlatarak uyarida bulunuyor. Uzmanlara gore, nehrin kirlilik nedenleri arasinda endustriyel atik, kanalizasyon sualri, tarimsal kirlilik ve teknelerin atiklari rol oynuyor. East China Normal University'de gorev yapan Lu Jianjian,"ulkenin atik suyunun yuzde 40'indan fazlasini emiyor, bunun yuzde 80'i ise ilacsiz" dedi. Nehrin Sangay'in tek icme suyu kaynagi oldugunu da vurgulayan Jianjian, bu durumun Sangay'da temiz su kaynagi acisindan sorun olusturdugunu soyledi. Cin, ciddi su krizi ile karsi karsiya. 300 milyon kisi icilebilir suya ulasamiyor. Hukumet ise Huaihe, Sari Nehir ve Yangtze gibi ana su kaynaklarini temizlemek icin buyuk capta harcama yapiyor. Ajans, mayis 2005'te Cin'in ikinci buyuk nehri olan Sari Nehrin cogunun kirlilik nedeniyle yuzulemez ve su kaynagi olarak icilemez oldugunu duyurmustu. Nil ve Amazon'un ardindan dunyanin ucuncu en uzun nehri olan Yangtze, Cin’in en buyuk nehri ve toplam uzunlugu 6 bin 300 kilometre. Yangtze Nehri’nin yukari kesimi yuksek daglar ve derin vadilerden gecen zengin su kaynaklarina sahip. Cin’in dogu bolgesini bati bolgesine baglayan su tasimaciliginin atardamari Yangtze, dogal ve ustun nehir yataklariyla 'Altin Su Yolu' olarak adlandiriliyor. Yangtze Nehri’nin orta ve asagi kesimleri sicak ve nemli iklimi, bol miktardaki yagisla Cin’in gelismis sanayi ve tarim bolgelerinden biri.

Japon Baliklari Sahibini Ozluyor

2007-04-25T13:30:00.001-07:00

>Japon baliklarinin da duygulari var. Uzman veterinerler, arastirmalar sonunda japon baliklarinin uzun sureli hafizalari oldugunu, aciyi hissedebildiklerini ve sahipleri disaridayken onlari ozlediklerini belirlediler. Baliklari inceleyen bilim adamlari, "balik hafizasi" lafini curutecek bulgular ortaya cikardilar. Tasmanya`daki bir konferansta konusan Avustralyali uzman veteriner Richmond Loh, "Baliklarin sadece 3 saniyelik hafizalari oldugu yolundaki tezler artik demode. Bence balik besleyenler ve veterinerler onlari daha ciddiya almali" dedi. Loh’un ornek verdigi arastirmalar arasinda, baliklarin yiyecege ulasmak icin gunun belli zamanlarinda bir manivelayi ittirmeyi ogrendikleri de bulunuyor. Bir baska arastirmada, kavga eden iki balikla ayni akvaryuma konulan bir balik uzun bir sure kazanan baliktan uzak durmaya dikkat ediyor.

Deniz Temiz, Kumsal Pis Olabilir

2007-04-25T13:00:00.001-07:00

>Uzmanlar, sahildeki kumlarin deniz temiz olsa dahi bircok bakteriye ev sahipligi yaptigini one suruyor. Bilim insanlari yaz mevsimiyle birlikte merceklerini deniz kiyisina yoneltti. University of California-Los Angeles uzmanlari, enterococci bakterisi basta olmak uzere endustri kentlerine ozgu bircok mikrobun kumsallarda biriktigini ortaya cikardi. Arastirmaya gore deniz kendini temizlemis bile olsa kumsallar, pis kaliyor. Arastirmayi yuruten UCLA cevre muhendisligi profesoru Jennifer Jay, denizin temizligine karsin mikroplarin kumlarda bir haftadan fazla yasabildigini vurguluyor. Kumsallarin mikroplari California kiyisinda Malibu’dan Santa Monica hattinda 13 kumsalda arastirma yapan UCLA ekibi, ozellikle suyun surekli bulundugu islak kumlari incelemeye aldi. En yuksek mikrop yogunlugunun genellikle kapali, okyanusa acilmayan kumsallarda oldugu, acik deniz kumsallarinin ise daha temiz oldugu ortaya cikti. Bilim insanlari kumsallarla ilgili kirlilige dair bir yargiya varmadan once, mikrobun kumdan insana gecisiyle ilgili daha arastirma yapilmasi gerektigini dile getiriyor.

Kasirgalar ABD’yi Savurabilir

2007-04-25T11:30:00.001-07:00

>ABD’li meteoroloji uzmanlari, Atlas Okyanusu’nda 2006 yazinda meydana gelecek kasirgalarin, 2005 yilindaki gibi yerlesim birimlerine buyuk hasar birakabilecegini ongoruyor. ABD’nin en ust meteorolojik kurumu Ulusal Okyanus ve Atmosfer Arastirmalari Idaresi (The National Oceanic and Atmospheric Administration - NOAA) bu yil icerisinde 13 veya 16 adet siddetli kasirganin meydana gelecegini, bunlarin 4’unun ise ‘en kuvvetli’ kategorisinde gerceklesecegini ongoruyor. Atlas Okyanusu’nun Meksika Korfezi bolumunde meydana gelen kasirgalar genellikle Haziran-Kasim arasinda oluyor. Kurum baskani Koramiral Conrad Lautenbacher, yaz aylarinin cetin gececegini en az 4 veya 6 firtinanin ise Katrina’ya yakin bir siddette ulasacagindan endise ettiklerini ifade etti. Kurum adina aciklama yapan Koramiral Lautenbacher, gecen yil New Orleans’i yerle bir eden Katrina kasirgasi kadar guclu bir firtina beklemediklerini, ancak ongorulen firtinalarin da tahrip edici olabilecegini soyledi.

BU YAZ ORTALAMANIN USTUNDE FIRTINA OLACAK

Koramiral Lautenbacher, bir yaz sezonunda yaklasik 10-11 firtina olustugunu, bunlarin sadece 2’sinin siddetli kasirga olacak sekilde buyudugunu bu yil ise firtina sayisinin 16’ya siddetli kasirga sayisinin ise 6’ya cikacagini ifade etti. NOAA gelecek haftlarda kasirgalarin karaya vuracagi zamani tahmin etmekle mesgul olacak. Kuruma gore, 2006 yili gecen yila biraz daha sakin gececek, ancak yine de Katrina tarzi dev kasirgalarin gerceklesme olasiligi bulunuyor.

KATRINA’YI GEC ONGORMUSTU

Gecen tam 28 firtina meydana gelmis, bunlarin 15’si ise siddetli kasirga seklinde gerceklesmisti. Gecen yil NOAA sadece 9 firtinayi onceden tahmin edebilmisti. Gecen Agustos ve Eylul aylarinda meydana gelen Katrina tarihin en siddetli kasirgalarindan biri olarak tanimlanmis ve ABD’nin guney sahilinin en onemli kenti New Orleans’in yuzde 80’ini sular altinda birakmisti. Katrina geride bin 300 olu ve 100 milyar dolar hasar birakmisti. Katrina kasirgasinin tahmin edilmesinde gec kalinmasiyla ilgili soruya Koramiral Lautenbacher, “Binlerce saatlik bir bilimsel calisma yaptik, artik kasirgayi 5 gun oncesinden ongorebiliyoruz” diye yanit verdi.